Niemiecka haubica 105 mm – historia, dane techniczne, zastosowanie

Dlaczego leFH 18 była ważna dla Wehrmachtu?

10,5 cm leichte Feldhaubitze 18, oznaczana skrótem leFH 18, służyła do pośredniego wsparcia piechoty. Ostrzeliwała stanowiska wojsk, umocnienia polowe, baterie artylerii oraz cele ukryte za przeszkodami terenowymi. W odróżnieniu od lekkiej armaty polowej mogła prowadzić ogień pod większym kątem, co ułatwiało rażenie celów niewidocznych bezpośrednio z pozycji działonu.

Nie była bronią niszową. W dywizjach piechoty Wehrmachtu stanowiła podstawowe wyposażenie artylerii lekkiej, zwykle w trzech dywizjonach po trzy baterie, z czterema haubicami w baterii. Taki etat dawał dywizji łącznie 36 dział kalibru 105 mm, choć w drugiej połowie wojny rzeczywiste stany często odbiegały od założeń z powodu strat i niedoborów sprzętu.

Haubice holowano przede wszystkim sześciokonnymi zaprzęgami. W jednostkach zmotoryzowanych wykorzystywano między innymi półgąsienicowe ciągniki Sd.Kfz. 11. Dzięki temu ta sama konstrukcja mogła wspierać zarówno dywizje piechoty o trakcji konnej, jak i formacje zmotoryzowane oraz pancerne.

Geneza i rozwój konstrukcji

Poprzedniczką leFH 18 była leFH 16, opracowana jeszcze w czasie I wojny światowej. Po 1919 roku Niemcy mogły posiadać tylko ograniczoną liczbę dział, a Traktat Wersalski szczegółowo regulował typy i ilość uzbrojenia Reichswehry. W całej armii dopuszczono zaledwie 84 lekkie haubice kalibru 105 mm.

Ograniczenia nie oznaczały jednak całkowitego zaprzestania prac konstrukcyjnych. Niemieckie firmy nadal utrzymywały biura projektowe, dokumentację i kadry inżynierskie. Szczególne znaczenie miały Krupp oraz Rheinmetall. Po zakończeniu działalności Międzyalianckiej Wojskowej Komisji Kontrolnej w 1927 roku Heereswaffenamt mógł intensywniej rozwijać nowe wzory uzbrojenia.

W 1928 roku w biurze Rheinmetall rozpoczęto prace nad następcą leFH 16. Projekt miał zapewnić większą donośność i szerszy kąt ostrzału poziomego. Zastosowano dłuższą lufę o długości 28 kalibrów oraz nowe, rozporowe łoże z dwoma ogonami. Zwiększyło ono stabilność podczas strzelania i pozwoliło uzyskać zakres ostrzału poziomego wynoszący 56 stopni, podczas gdy leFH 16 miała pod tym względem znacznie mniejsze możliwości.

Oznaczenie „18” miało także znaczenie maskujące. Sugerowało konstrukcję wywodzącą się z okresu I wojny światowej, choć w rzeczywistości haubica była nowym projektem. Produkcję seryjną rozpoczęto w 1935 roku, a głównym producentem była Rheinmetall-Borsig. W późniejszym okresie do produkcji włączano również inne zakłady, w tym przedsiębiorstwa związane z Kruppem.

Warianty leFH 18 – co się zmieniało?

Różnice między trzema najważniejszymi wersjami nie sprowadzały się do zmian nazwy. Każda z nich odpowiadała na inny problem ujawniony podczas eksploatacji. Wersja podstawowa zapewniała stabilność i niezawodność, leFH 18M zwiększała donośność, a leFH 18/40 ograniczała masę oraz upraszczała produkcję.

Najważniejsze cechy poszczególnych odmian przedstawiają się następująco:

• leFH 18 – podstawowa wersja z lufą długości 28 kalibrów, łożem rozporowym i bez hamulca wylotowego. Jej główną zaletą była stabilność oraz duży zakres ostrzału poziomego. Wadą pozostawała masa, szczególnie odczuwalna przy trakcji konnej.
• leFH 18M – wariant wprowadzony w 1940 roku w odpowiedzi na meldunki o zbyt małej donośności. Zastosowano dwukomorowy hamulec wylotowy, zmodernizowany opornik i powrotnik oraz silniejszy ładunek miotający. Wzrost osiągów okupiono zwiększeniem masy.
• leFH 18/40 – wersja opracowana przede wszystkim z myślą o warunkach frontu wschodniego. Lufę leFH 18M połączono z łożem dolnym armaty przeciwpancernej 7,5 cm PaK 40. Pozwoliło to zmniejszyć masę i wykorzystać istniejące moce produkcyjne, ale przeciążone łoże szybciej się zużywało i było bardziej podatne na awarie.

Potrzeba stworzenia leFH 18/40 wynikała z problemów z transportem. W błocie, śniegu i podczas roztopów grzęzły nie tylko zaprzęgi, lecz także ciężkie ciągniki półgąsienicowe. Zmniejszenie masy poprawiało możliwość przemieszczania haubicy, choć nie usuwało wszystkich ograniczeń wynikających z holowania działa w trudnym terenie.

Dane techniczne trzech głównych wersji

Poniższe zestawienie pokazuje najważniejszy kompromis rozwojowy. leFH 18M zwiększyła prędkość wylotową i zasięg kosztem masy, natomiast leFH 18/40 zachowała osiągi odmiany M, lecz była wyraźnie lżejsza.

Wersja	Kaliber	Masa w położeniu bojowym	Zasięg maksymalny	Prędkość wylotowa
leFH 18	105 mm	1985 kg	10 675 m	470 m/s
leFH 18M	105 mm	2040 kg	12 325 m	540 m/s
leFH 18/40	105 mm	1800 kg	12 325 m	540 m/s

Przewiń tabelę w bok →

Podstawowa leFH 18 miała lufę o długości około 2940–2941 mm, zakres podniesienia od –5 do +42 stopni oraz szybkostrzelność wynoszącą około 6–8 strzałów na minutę. Obsługę stanowiło sześciu żołnierzy. W położeniu marszowym jej masa rosła do około 3490 kg, ponieważ uwzględniała wyposażenie potrzebne do holowania.

Amunicja i możliwości bojowe

Haubica korzystała z amunicji rozdzielnego ładowania. Sześć wariantów ładunku miotającego pozwalało dobierać prędkość początkową i donośność do odległości oraz sytuacji taktycznej. Standardowy pocisk burzący o masie około 14,8 kg mógł być wystrzeliwany na dystansie od kilku do ponad 10 km, zależnie od zastosowanego ładunku.

W praktyce wykorzystywano kilka podstawowych grup pocisków:

• Burzące – między innymi 10,5 cm FH Gr 38, przeznaczone do niszczenia umocnień polowych, stanowisk broni i siły żywej przeciwnika.
• Przeciwpancerne – pociski Pzgr oraz Pzgr rot służyły do zwalczania pojazdów opancerzonych, gdy użycie cięższych dział nie było możliwe.
• Dymne – pociski FH Gr Nb tworzyły zasłonę dymną, utrudniając obserwację i przemieszczanie wojsk.
• Specjalne – stosowano także pociski kumulacyjne, zapalające oraz propagandowe, takie jak Weiss-Rot-Geschoss.

Podstawową rolę zachowywał pocisk burzący. Pozostałe rodzaje zwiększały elastyczność baterii, ale nie zmieniały charakteru haubicy jako środka wsparcia ogniowego. Nie była ona projektowana przede wszystkim do walki z czołgami, a amunicja przeciwpancerna miała raczej rozszerzać możliwości działonu w sytuacji zagrożenia.

Zastosowanie operacyjne i organizacja jednostek

leFH 18 była obecna w działaniach Wehrmachtu od kampanii w Polsce i Francji po walki na froncie wschodnim oraz zachodnim. W dywizjach piechoty jej dywizjony wspierały natarcia, przygotowywały ogień zaporowy i zwalczały artylerię przeciwnika. Ogień pośredni pozwalał razić cele niewidoczne bezpośrednio z pozycji, co miało szczególne znaczenie w terenie pofałdowanym i podczas walk pozycyjnych.

W jednostkach o trakcji konnej każda bateria wymagała dużej liczby koni i wozów. Zwiększało to obciążenie logistyczne oraz ograniczało tempo przemarszu. Wersje przystosowane do holowania mechanicznego współpracowały głównie z ciągnikami Sd.Kfz. 11, a w mniejszym stopniu z cięższymi Sd.Kfz. 6. Od 1942 roku używano także ciągników gąsienicowych RSO, jednak ich prędkość była mniejsza niż w przypadku półgąsienicowych ciągników artyleryjskich.

Front wschodni szczególnie wyraźnie ujawnił ograniczenia masy. Wiosenne i jesienne roztopy, głębokie błoto oraz śnieg utrudniały przemieszczanie dział. Z tego powodu leFH 18/40 miała znaczenie nie tylko jako wersja produkcyjnie uproszczona, lecz także jako próba dostosowania standardowej haubicy do realiów słabej sieci drogowej.

W dywizjach pancernych i zmotoryzowanych haubice holowano mechanicznie, choć ich liczba w strukturach zmieniała się wraz z wprowadzaniem dział samobieżnych, takich jak 10,5 cm Wespe. Mimo to leFH 18 pozostawała potrzebna, ponieważ była tańsza i prostsza od artylerii samobieżnej, a jej obsługa nie wymagała pojazdu bojowego z opancerzonym przedziałem.

Dziedzictwo i użycie zagraniczne

leFH 18 trafiła także do armii państw sprzymierzonych z Niemcami. Szwecja używała jej pod oznaczeniem 10,5 cm haubits m/39, Węgry jako 37M, a Finlandia otrzymała leFH 18M oznaczone jako 105 H/33 oraz leFH 18/40 jako 105 H/33-40. Haubice znalazły się również w Bułgarii, na Słowacji i w Hiszpanii.

Po wojnie zdobyczne egzemplarze pozostawały w służbie między innymi w Czechosłowacji, Jugosławii i Albanii. Część dział modernizowano, a niektóre pozostawały w magazynach lub jednostkach jeszcze przez kilka dekad. Pojedyncze haubice trafiły także do powojennego Wojska Polskiego, jednak dokładna liczba i charakter ich wykorzystania wymagają ostrożności, ponieważ dostępne informacje nie rozstrzygają, czy wszystkie znajdowały się w jednostkach liniowych, czy również w składnicach.

Historia leFH 18 nie polegała na jednym skokowym przełomie technicznym. Była to raczej konsekwentnie rozwijana konstrukcja: leFH 18 zapewniła Wehrmachtowi stabilną bazę, leFH 18M zwiększyła donośność, a leFH 18/40 dostosowała ją do wojennych ograniczeń produkcyjnych i terenowych. Dzięki temu niemiecka haubica 105 mm przez całą II wojnę światową pozostawała jednym z podstawowych narzędzi artyleryjskiego wsparcia dywizji.