2S7 Pion to radzieckie działo samobieżne kalibru 203 mm, stworzone do rażenia celów w głębi ugrupowania przeciwnika. Łączyło ogromną siłę ognia z gąsienicowym podwoziem, a dzięki amunicji specjalnej mogło wykonywać także zadania przewidziane dla artylerii jądrowej. Jego zmodernizowana odmiana 2S7M Małka pozostaje rozwinięciem tej samej konstrukcji.
Geneza i rozwój konstrukcji
Powstanie Piona było związane z wymaganiami zimnej wojny. Armia Radziecka potrzebowała ciężkiego systemu artyleryjskiego, który mógłby niszczyć stanowiska dowodzenia, baterie artylerii, umocnienia i inne ważne cele położone daleko za pierwszą linią frontu. Nowe działo miało zastąpić holowane haubice B-4M kalibru 203 mm, zachowując ich siłę ognia, ale zyskując możliwość szybszej zmiany stanowiska.
Pierwsze koncepcje opracowywano już w 1967 roku w biurze konstrukcyjnym Leningradzkiego Kirowskiego Zawoda. Zakładano wtedy zastosowanie podwozia czołgu T-64 oraz zamkniętego przedziału bojowego. Projekt był jednak bardzo duży i ciężki. Według znanej relacji marszałek Andriej Greczko miał skomentować go słowami: „Co to za stodoła?”. Określenie to przylgnęło do koncepcji, choć sam program nie został zarzucony.
W lipcu 1970 roku wydano postanowienie dotyczące opracowania ciężkiego działa samobieżnego zdolnego do używania amunicji konwencjonalnej i jądrowej. Początkowo rozważano wykorzystanie podwozia ciągnika MTT-T albo ciężkiego czołgu T-10. Ostatecznie konstruktorzy zrezygnowali z prostego przystosowania istniejącego pojazdu. Powstał nowy nośnik, oznaczony jako Obiekt 216sp2, wykorzystujący rozwiązania znane z czołgów T-72 i T-80.
Wymagania dotyczące donośności doprowadziły do opracowania nowej armaty. Za jej konstrukcję odpowiadało OKB nr 2 Fabryki Barrikady w Wołgogradzie, natomiast głównym wykonawcą całego systemu pozostał Kirowski Zawod. Duże rozmiary uzbrojenia wymusiły zastosowanie otwartego przedziału bojowego. Takie rozwiązanie zmniejszało masę i upraszczało rozmieszczenie działa, ale pozostawiało część obsługi bez ochrony przed odłamkami i ostrzałem z góry.
Specyfikacja techniczna i amunicja
Głównym uzbrojeniem Piona jest armata 2A44 kalibru 203 mm. Ma gwintowaną, monolityczną lufę o długości 55,3 kalibru z wymienną koszulką wewnętrzną. Zamek śrubowy porusza się pionowo i może być obsługiwany hydraulicznie albo ręcznie. Układ oporopowrotny składa się z hydraulicznego opornika i pneumatycznych powrotników.
Armata nie otrzymała hamulca wylotowego ani przedmuchiwacza. Została osadzona na łożu z hydraulicznymi lub ręcznymi mechanizmami naprowadzania w pionie i poziomie. Po prawej stronie działa umieszczono łańcuchowy podajnik amunicji, który pozwalał wprowadzać do komory pocisk oraz oddzielnie ładunki miotające.
| Parametr | 2S7 Pion | 2S7M Małka |
|---|---|---|
| Masa | około 46,5 t | około 46,5 t |
| Szybkostrzelność praktyczna | 3 strzały w 5 minut | 12 strzałów w 5 minut |
| Zasięg amunicji konwencjonalnej | do około 37,5 km, zależnie od pocisku | do około 47,5 km z pociskiem o zwiększonej donośności |
| Silnik | zmodyfikowany silnik wysokoprężny wywodzący się z jednostki T-72 | W-84B |
| Załoga | 7 osób, w tym część obsługi przewożona poza pojazdem | 7 osób, w tym część obsługi przewożona poza pojazdem |
Przed rozpoczęciem ognia opuszczano koła napinające, zwiększając powierzchnię kontaktu gąsienic z podłożem, a następnie wysuwano hydrauliczny lemiesz stabilizujący. Pojazd przewoził tylko cztery pociski i zapas ładunków miotających. Resztę amunicji dostarczano ciężarówkami, a przenoszenie jej z punktu amunicyjnego odbywało się ręcznie. Było to wymagające zadanie, ponieważ pojedynczy pocisk miał masę około 110 kg.
Stosowano amunicję rozdzielnego ładowania. Jej najważniejsze odmiany obejmowały:
- Pociski burzące – podstawowy typ do niszczenia budynków, umocnień polowych i celów powierzchniowych, początkowo reprezentowany przez 3OF43 Albatros.
- Pociski odłamkowe – 3O14 Skład z subamunicją 3O16, przeznaczone do rażenia siły żywej i celów lekko opancerzonych.
- Pociski jądrowe – 3WB2 Kleszczewina, a później 3WB76 Sażeniec, przewidziane w ramach zimnowojennej koncepcji użycia artylerii dużej mocy.
- Pociski przeciwbetonowe – 3G11 Galjan, przeznaczone do zwalczania trwałych konstrukcji i umocnień.
Szybkostrzelność bazowego Piona wynosiła praktycznie trzy strzały w ciągu pięciu minut. Przy długotrwałym ogniu, z uwzględnieniem nagrzewania lufy, można było oddać do około 40 strzałów w godzinę. Ograniczeniem pozostawała nie tylko masa amunicji, ale także trwałość przewodu lufy. W dokumentacji wskazywano żywotność wymiennej koszulki na około 500 wystrzałów, choć warunki bojowe i rodzaj stosowanych ładunków wpływały na rzeczywiste zużycie.
2S7M Małka – rozwinięcie Piona
2S7M Małka nie jest odrębnym systemem, lecz głęboko zmodernizowaną odmianą 2S7. Wprowadzono ją do uzbrojenia w 1983 roku jako Obiekt 216M. Modernizacja odpowiadała na problemy ujawnione podczas eksploatacji, przede wszystkim zbyt małą szybkostrzelność, długi czas przygotowania do ognia i obciążenie podwozia.
Najważniejsze zmiany obejmowały:
- Układ napędowy – zastosowano mocniejszy silnik W-84B oraz trwalsze gąsienice.
- Stabilizacja pojazdu – uproszczono mechanizm opuszczania kół napinających i lemiesza, skracając przygotowanie do strzelania do około sześciu minut.
- Ładowanie – zmodyfikowany podajnik pozwolił zwiększyć szybkostrzelność do 12 strzałów w ciągu pięciu minut.
- Zapas amunicji – powiększono magazyn i poprawiono sposób przechowywania ładunków miotających.
Wraz z Małką wprowadzono pociski o masie około 102 kg i większej donośności, w tym burzący 3OF44 Burewiestnik-2 z gazogeneratorem. Różnica między obiema wersjami nie sprowadza się więc do samego zasięgu. Małka jest przede wszystkim sprawniejsza w obsłudze, szybsza w prowadzeniu ognia i lepiej przystosowana do intensywnej eksploatacji.
Historia służby i użycie bojowe
Próby całego systemu przeprowadzono w latach 1973–1974. W kwietniu 1975 roku 2S7 Pion przyjęto do uzbrojenia. W nomenklaturze NATO otrzymał oznaczenie M1975. Trafiał do brygad artylerii dużej mocy, wspieranych przez system kierowania ogniem 1W12 Maszyna. Jego podstawowym zadaniem było prowadzenie ognia kontrbateryjnego oraz niszczenie celów o znaczeniu operacyjnym.
Najważniejsze etapy służby Piona i Małki przedstawiają się następująco:
- 1975 – przyjęcie 2S7 Pion do uzbrojenia Armii Radzieckiej po zakończeniu prób.
- Lata 70. i 80. – użycie bojowe w Afganistanie oraz rozwój ciężkich brygad artylerii.
- 1983 – wprowadzenie zmodernizowanej wersji 2S7M Małka.
- Lata 90. – zastosowanie systemów rosyjskich podczas wojen w Czeczenii.
- 2014 – reaktywacja części Pionów i Małek w Rosji oraz Ukrainie po rozpoczęciu walk w Donbasie.
- 2022 – intensywne użycie obu wersji podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę.
Po rozpadzie ZSRR Ukraina odziedziczyła znaczną liczbę Pionów, w tym sprzęt należący wcześniej do dwóch brygad artylerii dużej mocy. Po okresie przechowywania działa przywracano do służby od 2014 roku. Trafiały między innymi do 43. Samodzielnej Brygady Artylerii Dużej Mocy. Ukraińskie Piony wykorzystywano w Donbasie, a podczas rosyjskiej inwazji także w obronie Kijowa i w działaniach przeciwko rosyjskim bateriom.
W 2022 roku Ukraina uzupełniała zapasy amunicji dostawami amerykańskich pocisków M106 kalibru 203 mm, pierwotnie przeznaczonych dla armatohaubic M110A2. Intensywne użycie powodowało jednak szybkie zużywanie luf. Nawet jeśli przewód lufy wytrzymywał w warunkach bojowych więcej strzałów niż wartość katalogowa, po przekroczeniu określonego przebiegu pogarszała się celność. Brak odpowiedniej liczby zamiennych luf stał się jednym z istotnych ograniczeń dalszej eksploatacji.
Rosja również reaktywowała Piony i Małki przechowywane w bazach sprzętu. Wykorzystywano je jako artylerię bardzo dużej mocy, zdolną do rażenia celów na dystansie większym niż typowe działa polowe. Szczegółowe dane o stratach obu stron zmieniają się wraz z przebiegiem wojny, dlatego nie należy traktować pojedynczych zestawień jako pełnego obrazu stanu tych systemów.
Piony w Wojsku Polskim
Wojsko Polskie otrzymało osiem dział 2S7 w 1985 roku. Służyły w jednostkach artylerii dużej mocy, między innymi w 5. Brygadzie Artylerii w Głogowie, a później w strukturach związanych z 23. Śląskim Pułkiem Artylerii w Bolesławcu. Polskie załogi używały ich przede wszystkim podczas ćwiczeń, często prowadząc ogień na dystansie siedmiu lub ośmiu kilometrów przy wykorzystaniu słabszych ładunków miotających.
Ostatnie ćwiczenia z udziałem Pionów odbyły się w marcu 2006 roku. Po wycofaniu ze służby część pojazdów trafiła do muzeów. Egzemplarze można oglądać między innymi w Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu, Muzeum Artylerii w Toruniu oraz Lubuskim Muzeum Wojskowym w Drzonowie. Jeden Pion pozostał także jako eksponat przed koszarami w Bolesławcu.
Poznański egzemplarz przeszedł renowację obejmującą między innymi oczyszczenie, piaskowanie i uruchomienie silników. Został pozbawiony cech bojowych, więc nie może strzelać, ale odzyskał możliwość samodzielnej jazdy. Jest największym pojazdem gąsienicowym w kolekcji Muzeum Broni Pancernej, co dobrze pokazuje skalę tej konstrukcji.
Znaczenie Piona w historii artylerii
2S7 Pion był jednym z największych seryjnie produkowanych systemów artyleryjskich swojej epoki. Jego otwarty przedział bojowy, potężna armata 2A44 i zdolność użycia amunicji specjalnej wynikały z wymagań zimnej wojny, a nie z dążenia do uniwersalności. Małka przedłużyła życie tej koncepcji, poprawiając szybkostrzelność, mobilność i niezawodność. Mimo wieku Pion pozostaje charakterystycznym przykładem artylerii dużej mocy, w której siła pojedynczego pocisku została połączona z możliwością szybkiego opuszczenia stanowiska.
