Działo samobieżne SU-85 – historia, dane techniczne, zastosowanie

SU-85 z II wojny światowej – niszczyciel czołgów na podwoziu T-34

SU-85 opracowano w 1943 roku, gdy Armia Czerwona potrzebowała pojazdu zdolnego do walki z niemieckimi Panterami i Tygrysami. Dotychczasowe działa samobieżne nie zawsze mogły skutecznie przebić ich pancerz z bezpiecznej odległości. Szczególnie problematyczne były SU-76M, uzbrojone w armatę 76 mm, oraz SU-122, którego haubica miała zbyt małą szybkostrzelność do zwalczania ruchomych celów pancernych.

Rozwiązaniem stała się armata D-5S kalibru 85 mm, opracowana na bazie działa przeciwlotniczego. Umieszczono ją w nieruchomej nadbudowie na podwoziu wywodzącym się z czołgu T-34. Dzięki temu SU-85 zachował dobrą mobilność i mógł współdziałać z oddziałami wyposażonymi w T-34, choć nie był czołgiem podstawowym. Jego zadaniem było prowadzenie ognia przeciwpancernego z przygotowanych stanowisk, wsparcie natarcia oraz osłona własnych wojsk.

Załoga liczyła czterech żołnierzy. Pojazd otrzymał silnik W-2 o mocy 500 KM, a jego układ napędowy i zawieszenie były blisko spokrewnione z rozwiązaniami zastosowanymi w T-34. Armata mogła osiągać szybkostrzelność około ośmiu strzałów na minutę, a zapas amunicji wynosił 48 nabojów. W odróżnieniu od późniejszych konstrukcji SU-85 nie miał karabinu maszynowego, co ograniczało jego możliwości w walce z piechotą przeciwnika.

Produkcję rozpoczęto w 1943 roku, a zakończono pod koniec 1944 roku, gdy do jednostek trafiały już nowsze działa samobieżne, przede wszystkim SU-100. Według przytoczonych opracowań wyprodukowano około 2050 egzemplarzy SU-85. Pojazdy tego typu służyły w samodzielnych pułkach artylerii samobieżnej i często współpracowały z T-34 podczas działań ofensywnych oraz obronnych.

SU-85 a ASU-85 – najważniejsze różnice

Podobieństwo oznaczeń wynika z radzieckiego systemu nazewnictwa i wspólnego kalibru głównego uzbrojenia. Nie oznacza jednak wspólnego podwozia. SU-85 z 1943 roku bazował na T-34, natomiast powojenny ASU-85 wykorzystywał rozwiązania związane przede wszystkim z pływającym czołgiem PT-76.

Cecha	SU-85 z II wojny światowej	ASU-85 powojenny
Okres opracowania	1943 rok	Lata 50. XX wieku
Masa	Około 29,6 t	Około 15,9 t
Uzbrojenie główne	Armata D-5S kalibru 85 mm	Armata D-70 kalibru 85 mm
Podwozie bazowe	Rozwiązania czołgu T-34	Rozwiązania rodziny PT-76
Przeznaczenie	Niszczyciel czołgów dla wojsk lądowych	Lekkie działo desantowe dla WDW
Napęd	Silnik W-2, 500 KM	Silnik JaMZ-206W, około 210 KM

Przewiń tabelę w bok →

Jak powstał powojenny ASU-85?

Po 1945 roku radzieckie Wojska Powietrznodesantowe miały wykonywać zadania daleko za linią frontu. Planowano między innymi zdobywanie lotnisk, mostów i stanowisk dowodzenia, dezorganizowanie zaopatrzenia oraz wspieranie działań ofensywnych. Do takich operacji potrzebne były pojazdy, które można było przewozić samolotami i zrzucać na platformach desantowych.

Rozwój tej kategorii pojazdów przebiegał etapami:

1. ASU-76 – pierwsza próba stworzenia lekkiego działa samobieżnego z armatą 76 mm. Projekt nie trafił do produkcji, między innymi z powodu problemów z transportem ciężkiego szybowca desantowego.
2. ASU-57 – lżejszy pojazd z armatą 57 mm, przyjęty do uzbrojenia w 1951 roku. Mógł być zrzucany na platformie, lecz jego uzbrojenie szybko stało się niewystarczające wobec rozwoju zachodnich pojazdów pancernych.
3. ASU-85 – cięższa konstrukcja z armatą 85 mm, zapewniająca większą siłę ognia przeciwpancernego i lepsze możliwości zwalczania umocnień polowych.

Projekt powstał w biurze OKB-40 w Mytiszczi. Prototyp oznaczony jako „Obiekt 573” opracowano w połowie lat 50. Początkowo pojazd traktowano jako broń uniwersalną dla wojsk zmechanizowanych i powietrznodesantowych. W praktyce wymagania WDW miały decydujący wpływ na jego konstrukcję. Ograniczenie masy wymusiło zastosowanie stosunkowo cienkiego pancerza, ale pozwoliło zachować możliwość transportu lotniczego.

Co wyróżniało konstrukcję ASU-85?

ASU-85 miał spawany, całkowicie zamknięty kadłub z przedziałem kierowania z przodu, przedziałem bojowym pośrodku i silnikiem z tyłu. Załoga składała się z czterech osób: kierowcy-mechanika, dowódcy, celowniczego i ładowniczego. Zastosowanie zamkniętej nadbudowy poprawiało ochronę przed odłamkami oraz umożliwiało użycie urządzeń filtrowentylacyjnych w warunkach zagrożenia bronią masowego rażenia.

Przedni pancerz miał grubość do 45 mm, natomiast burty około 13 mm. Pozostałe elementy były znacznie cieńsze. Taka ochrona zabezpieczała załogę głównie przed bronią strzelecką i odłamkami, nie zaś przed ogniem współczesnych armat czołgowych. Był to bezpośredni kompromis między masą, możliwością desantowania i siłą ognia.

Najważniejsze elementy techniczne ASU-85 obejmowały:

• Armata D-70 kalibru 85 mm – główne uzbrojenie pojazdu, o szybkostrzelności około 6–7 strzałów na minutę.
• Silnik JaMZ-206W – wysokoprężna jednostka o mocy około 210 KM, zamontowana poprzecznie w przedziale napędowym.
• Załoga czteroosobowa – kierowca, dowódca, celowniczy i ładowniczy.
• Uzbrojenie pomocnicze – sprzężony karabin maszynowy SGMT kalibru 7,62 mm, a w późniejszych modernizacjach także wielkokalibrowy DSzK-M kalibru 12,7 mm.
• Podwozie gąsienicowe – z sześcioma kołami nośnymi z każdej strony, zawieszeniem na drążkach skrętnych i rozwiązaniami wywodzącymi się z PT-76.

Armata D-70 korzystała z amunicji scalonej kalibru 85 mm. W zależności od zadania stosowano pociski odłamkowo-burzące, przeciwpancerne i kumulacyjne. Zapas amunicji wynosił początkowo 45 nabojów, a po zamontowaniu karabinu DSzK-M zmniejszono go do 39 sztuk.

Wóz osiągał prędkość maksymalną około 45 km/h, a jego zasięg na drodze utwardzonej dochodził do 360 km. Mógł pokonywać wzniesienia o nachyleniu do 30 stopni, rowy o szerokości około 2,5 m, pionowe przeszkody o wysokości do 0,7 m i brody o głębokości do 1 m.

Parametr ASU-85	Wartość	Znaczenie dla użycia
Masa bojowa	Około 15 920 kg	Możliwość transportu lotniczego i desantowania
Prędkość maksymalna	Około 45 km/h	Współdziałanie z formacjami zmechanizowanymi
Zasięg po drodze	Do około 360 km	Samodzielny marsz między lotniskami i rejonami działań
Pokonywany rów	Około 2,5 m	Przejazd przez typowe przeszkody terenowe
Pokonywana ściana	Do około 0,7 m	Ograniczona zdolność pokonywania przeszkód pionowych
Głębokość brodzenia	Do około 1 m	Przekraczanie płytkich cieków wodnych

Przewiń tabelę w bok →

Największym problemem pozostawało desantowanie. Początkowo ASU-85 można było przewozić przede wszystkim w ładowni samolotów, a możliwości zrzutu były ograniczone. Dopiero rozwój ciężkich samolotów transportowych, takich jak An-22 i późniejsze wersje Ił-76, oraz platform P-16 pozwolił na przeprowadzenie zrzutów pojazdu o masie przekraczającej 15 ton. Załoga desantowała się oddzielnie i po wylądowaniu musiała szybko dotrzeć do pojazdu.

Modernizacje ASU-85

W czasie służby konstrukcję stopniowo dostosowywano do doświadczeń eksploatacyjnych. Zmiany dotyczyły zarówno warunków pracy załogi, jak i możliwości prowadzenia walki.

• Osłona z wentylatorem – ograniczała zasysanie pyłu do filtrów powietrza silnika i poprawiała wentylację.
• Zmodyfikowane sprzęgło i skrzynia biegów – od 1963 roku zastąpiono pierwotne rozwiązanie sprzęgłem wielotarczowym.
• Karabin DSzK-M – od drugiej połowy lat 60. montowano wielkokalibrowy karabin maszynowy kalibru 12,7 mm na stropie przedziału bojowego.
• Platformy P-16 i P-16M – umożliwiły prowadzenie zrzutów ciężkiego pojazdu z samolotów transportowych.

Zastosowanie bojowe i służba ASU-85

ASU-85 pozostawał przede wszystkim środkiem wsparcia i odwodem przeciwpancernym dowódcy dywizji powietrznodesantowej. W radzieckich dywizjach WDW działa samobieżne tworzyły dywizjony, które początkowo skupiały się na zadaniach przeciwpancernych. W późniejszym okresie część jednostek przeformowano, a ASU-85 zaczęły współdziałać z transporterami uzbrojonymi w przeciwpancerne pociski kierowane.

Najbardziej znanym przykładem użycia bojowego była Operacja Dunaj w 1968 roku. ASU-85 należące między innymi do 7. i 103. Dywizji Powietrznodesantowej wkroczyły do Czechosłowacji. Pojazdy 7. Dywizji działały w Pradze, a pododdziały 103. Dywizji operowały między innymi w rejonie Brna. Wykorzystywano je do blokowania dróg, zabezpieczania ważnych obiektów i wsparcia kolumn powietrznodesantowych.

ASU-85 trafiły także do Afganistanu po rozpoczęciu radzieckiej interwencji w 1979 roku. Wykonywały zadania eskortowe, wspierały ogniem pododdziały spadochroniarzy i zabezpieczały punkty kontrolne. W terenie górzystym ich duża masa, ograniczona ochrona i brak wieży utrudniały użycie. Nie były dobrze przystosowane do długotrwałej walki przeciwpartyzanckiej.

ASU-85 w Wojsku Polskim

Polska otrzymała łącznie 28 egzemplarzy ASU-85. W 1966 roku weszły one do uzbrojenia 6. Dywizji Powietrzno-Desantowej, w tym 35. Dywizjonu Artylerii Samobieżnej. Większość pojazdów służyła w trzech bateriach, a jeden egzemplarz przekazano do celów szkoleniowych.

Polskie ASU-85 uczestniczyły w ćwiczeniach Układu Warszawskiego i w działaniach związanych z Operacją Dunaj. W kraju służyły do końca lat 70., po czym zostały zastąpione przede wszystkim przez bojowe wozy piechoty BWP-1. Ich późniejsze losy dobrze pokazują ograniczenia konstrukcji. Pojazd miał silną jak na swoją masę armatę, lecz był mniej uniwersalny niż opancerzony transporter lub bojowy wóz piechoty zdolny do przewozu żołnierzy.

W radzieckich Wojskach Powietrznodesantowych ASU-85 utrzymały się dłużej, miejscami do połowy lat 80. Formalne wycofywanie następowało wraz z wprowadzaniem BMD-1, BTR-D i innych pojazdów dostosowanych do desantu oraz bezpośredniego wsparcia pododdziałów.

Dlaczego ASU-85 wycofano ze służby?

O losie ASU-85 przesądziła zmiana charakteru wojsk powietrznodesantowych. Nowe bojowe wozy piechoty i pojazdy desantowe zapewniały większą mobilność taktyczną, mogły przewozić żołnierzy i lepiej współdziałały z pododdziałami na najniższym szczeblu. ASU-85 oferował dużą siłę ognia, ale miał cienki pancerz, ograniczoną możliwość obserwacji z wnętrza kadłuba i niewielką uniwersalność.

SU-85 z czasów II wojny światowej był niszczycielem czołgów na podwoziu T-34, natomiast ASU-85 stanowił powojenne działo desantowe oparte na rozwiązaniach PT-76. Wspólny kaliber 85 mm nie oznacza pokrewieństwa konstrukcyjnego. To rozróżnienie jest najważniejsze przy interpretowaniu danych technicznych, opisów działań i fotografii obu pojazdów.