M72 – granatnik przeciwpancerny: budowa, dane techniczne, historia

M72 EC MK1 to lekki, jednorazowy granatnik przeciwpancerny kalibru 66 mm. Waży około 3,4 kg, osiąga skuteczny zasięg do 350 m i może przebić do 450 mm jednorodnego pancerza stalowego RHA. W Wojsku Polskim zastępuje wysłużone granatniki RPG-7, zwiększając mobilność oraz siłę ognia lekkiej piechoty.

M72 w Wojsku Polskim – dlaczego zastępuje RPG-7?

Agencja Uzbrojenia podpisała z norweską firmą Nammo Raufoss AS umowę na dostawę kilkunastu tysięcy granatników M72 EC MK1. Dokładnej liczby zamówionych egzemplarzy MON nie ujawniło. Kontrakt obejmował także pakiet szkoleniowy i logistyczny, a jego celem było zwiększenie zdolności Sił Zbrojnych RP do zwalczania wozów bojowych.

Wprowadzenie M72 oznacza przejście od postsowieckiego RPG-7, używanego w Polsce od dziesięcioleci, do lekkiego systemu zgodnego ze standardami państw NATO. Granatnik może być przenoszony i obsługiwany przez jednego żołnierza, dlatego pozwala zapewnić zdolność przeciwpancerną już na poziomie sekcji lub plutonu lekkiej piechoty.

M72 EC MK1 – dane techniczne

Wersja zakupiona przez Wojsko Polskie jest konstrukcją bojową. Granatnik po oddaniu strzału nie jest przeznaczony do ponownego załadowania. Najważniejsze parametry M72 EC MK1 przedstawiają się następująco:

RHA oznacza walcowany jednorodny pancerz stalowy, używany jako standard odniesienia przy opisywaniu przebijalności. Wartość 450 mm nie oznacza, że M72 pokona każdy fragment pancerza o takiej samej grubości. Rzeczywista skuteczność zależy między innymi od kąta trafienia, rodzaju osłony i miejsca uderzenia. Granatnik jest szczególnie przydatny przeciwko lżej opancerzonym pojazdom, bokom i tyłom cięższych wozów oraz celom osłoniętym w budynkach.

Jak działa głowica kumulacyjna?

W głowicy kumulacyjnej materiał wybuchowy jest ułożony za metalową wkładką, najczęściej wykonaną z miedzi. Po uderzeniu w cel następuje detonacja, a fala wybuchu zgniata wkładkę i formuje ją w bardzo szybki, wąski strumień kumulacyjny.

Strumień oddziałuje na pancerz pod ogromnym ciśnieniem, przekraczającym w opisie tego zjawiska 100 GPa. Pancerz i strumień zachowują się wtedy w przybliżeniu jak materiały płynne, co prowadzi do przebicia osłony. Do wnętrza pojazdu przedostaje się strumień metalu oraz odłamki pancerza.

Zniszczenie lub obezwładnienie celu może nastąpić na kilka sposobów. Strumień może zranić albo zabić członków załogi, odłamki mogą razić osoby wewnątrz pojazdu, a trafienie w amunicję lub inne wrażliwe elementy może doprowadzić do pożaru albo eksplozji. Głowica kumulacyjna nie działa więc jak duży pocisk odłamkowy, lecz koncentruje energię na niewielkim obszarze pancerza.

M72 a RPG-7 – najważniejsze różnice

RPG-7 jest granatnikiem wielokrotnego użytku, wymagającym przenoszenia wyrzutni oraz amunicji. M72 łączy wyrzutnię z pociskiem w jeden fabrycznie przygotowany zestaw. Najważniejsze różnice z punktu widzenia lekkiej piechoty to:

• Mniejsza masa – około 3,4 kg ułatwia transport i pozwala zabrać więcej zestawów na patrol lub stanowisko.
• Jednorazowa konstrukcja – po strzale żołnierz nie musi przeładowywać wyrzutni ani przenosić jej dalej.
• Prostsza obsługa – M72 wymaga krótszego szkolenia niż system, w którym trzeba dobrać i załadować amunicję do oddzielnej wyrzutni.
• Lepsza ergonomia – kompaktowa obudowa ułatwia użycie w dynamicznych działaniach i z ograniczonej przestrzeni.
• Zabezpieczenia i samolikwidator – pocisk ma zabezpieczenia konstrukcyjne, a w razie minięcia celu i uderzenia w ziemię może zadziałać mechanizm samolikwidacji.

Jednorazowość oznacza jednak koszt każdego strzału i brak możliwości ponownego wykorzystania bojowej wyrzutni. W zamian wojsko otrzymuje prosty system, który można szybko rozdzielić między żołnierzy i utrzymywać bez klasycznego procesu przeładowywania.

Obsługa i szkolenie operatora

Szkolenie M72 obejmuje teorię, budowę granatnika, zasady bezpieczeństwa, przygotowanie do strzału oraz ćwiczenia praktyczne. Procedura jest zdecentralizowana. Centralnie szkoli się instruktorów, którzy później przekazują umiejętności żołnierzom w brygadach i batalionach, między innymi w Wojskach Obrony Terytorialnej.

W szkoleniu nie wykorzystuje się bojowych granatników jednorazowych. Nammo opracowało wielorazowy wariant ćwiczebny z wkładką kalibru 21 mm. Amunicja szkolna nie zawiera ładunku wybuchowego, ale zachowuje użyteczne cechy balistyczne i ma smugacz, dzięki któremu instruktor może obserwować tor lotu. Brak materiału wybuchowego ogranicza także problem niewybuchów.

Ogólny przebieg zajęć obejmuje następujące etapy:

1. Zapoznanie z budową granatnika, amunicją i zasadami bezpieczeństwa.
2. Rozłożenie zestawu oraz przygotowanie go do użycia zgodnie z instrukcją.
3. Przyjęcie właściwej postawy i wykonanie kontrolowanego odpalenia na poligonie.
4. Ocena toru lotu i miejsca trafienia na podstawie smugacza.
5. Złożenie zużytego zestawu bojowego albo przygotowanie wariantu szkolnego do kolejnego ćwiczenia.

Samą obsługę można opanować w ciągu kilku godzin, ale celność zależy od dalszego treningu. Chybienia podczas pierwszych strzelań wynikają zwykle z braku obycia z bronią, a nie ze złożoności mechanizmu. Szkolenie obejmuje także konserwację, czyszczenie, pracę z symulatorami oraz przygotowanie instruktorów.

Strzelanie z pomieszczeń wymaga szczególnej ostrożności. Wersja kupiona przez Polskę może być używana z budynków tylko wtedy, gdy spełnione są wymagania dotyczące wymiarów pomieszczenia, wentylacji i bezpiecznego odprowadzenia gazów wylotowych. Nie należy utożsamiać jej z odmianą M73 EC FFE, specjalnie projektowaną do prowadzenia ognia z zamkniętych przestrzeni.

Historia M72 i kierunki rozwoju

M72 wszedł do uzbrojenia armii Stanów Zjednoczonych w 1963 roku. Konstrukcja łączyła idee niemieckiego Panzerfausta i amerykańskiej Bazooki. Założenie było proste: stworzyć broń lżejszą i łatwiejszą w obsłudze niż Bazooka, ale zapewniającą większy zasięg niż Panzerfaust.

W ciągu kolejnych dekad wyprodukowano ponad milion granatników różnych wersji, a system trafił do uzbrojenia ponad trzydziestu państw. Współczesne odmiany mogą otrzymywać głowice przeznaczone do zwalczania umocnień i ścian budynków, a także rozwiązania przystosowane do użycia z zamkniętych pomieszczeń.

Nammo bada również montaż M72 na bezzałogowych statkach powietrznych. Taki nosiciel mógłby przenosić granatnik nad cel i atakować słabiej chronione powierzchnie pojazdu, na przykład strop wieży. Koncepcje obejmują także wykorzystanie kilku dronów współdziałających w roju. Są to jednak kierunki rozwoju, a nie standardowe zastosowanie M72 w Wojsku Polskim.

M72 EC MK1 nie zastępuje cięższych przeciwpancernych pocisków kierowanych. Jego rola polega na zapewnieniu lekkiej piechocie mobilnego środka rażenia, który można szybko przenieść, łatwo obsłużyć i wykorzystać przeciwko szerokiej grupie celów opancerzonych.