Pocisk wypełniony kulkami to najczęściej szrapnel albo kartacz. Oba rodzaje amunicji służyły przede wszystkim do rażenia piechoty, lecz różniły się konstrukcją i sposobem działania. Szrapnel wybuchał w powietrzu nad celem, a kartacz opuszczał lufę jako skupisko kul przypominające wielki śrut.
Czym jest pocisk wypełniony kulkami?
Określenie „pocisk wypełniony kulkami” ma charakter opisowy, a nie ścisły termin techniczny. W tekstach historycznych, encyklopediach i krzyżówkach najczęściej oznacza szrapnel. W zależności od kontekstu może jednak chodzić także o kartacz.
Szrapnel był pociskiem artyleryjskim zawierającym metalowe kule oraz ładunek, który rozpraszał je w pobliżu celu. Kartacz miał prostszą budowę. Jego ładunek znajdował się w lekkiej puszce lub podobnym pojemniku, który rozpadał się po opuszczeniu lufy. W obu przypadkach chodziło o zwiększenie liczby elementów rażących przeciwko żołnierzom znajdującym się na otwartej przestrzeni.
Polecamy: Pocisk przeciwpancerny – rodzaje, budowa i zasada działania
Jak działają szrapnel i kartacz?
Szrapnel – pocisk wybuchający w powietrzu
Szrapnel był wyposażony w zapalnik czasowy. Ustawiano go tak, aby pocisk rozerwał się przed osiągnięciem ziemi, zwykle nad formacją piechoty lub w jej pobliżu. W wyniku wybuchu metalowe kule były wyrzucane w kierunku celu, tworząc rozproszone rażenie odłamkowe.
Takie rozwiązanie pozwalało razić ludzi na większym dystansie niż kartacz. Skuteczność zależała jednak od właściwego określenia czasu zadziałania zapalnika i wysokości, na której pocisk miał się rozerwać. Zbyt wczesny lub zbyt późny wybuch zmniejszał efekt działania.
Kartacz – artyleryjski odpowiednik śrutu
Kartacz działał inaczej. Był pojemnikiem wypełnionym kulami, który po wystrzeleniu z działa rozpadał się przy wylocie z lufy albo krótko po nim. Kule leciały w stronę celu podobnie jak śrut wystrzelony ze strzelby, choć w znacznie większej skali.
Nie był to pocisk przeznaczony do rażenia na dużym dystansie. Najlepiej sprawdzał się podczas bezpośredniego starcia, gdy piechota znajdowała się blisko stanowiska artylerii. Nie wymagał zapalnika czasowego, ponieważ jego działanie wynikało z samego wystrzału i rozproszenia kul.
Zobacz także: Pocisk artyleryjski – rodzaje i zastosowanie w wojskowości
| Cecha | Szrapnel | Kartacz |
|---|---|---|
| Sposób zadziałania | Wybuch w powietrzu dzięki zapalnikowi czasowemu | Rozpad pojemnika przy wylocie z lufy lub tuż za nią |
| Zasięg działania | Większy, zależny między innymi od toru lotu i ustawienia zapalnika | Krótki, ograniczony do bezpośredniego rażenia przed działem |
| Przeznaczenie | Rażenie piechoty na dystansie | Rażenie piechoty podczas bliskiego starcia |
| Mechanizm rażenia | Rozproszenie kul przez wybuch pocisku nad celem | Rozproszenie kul jak w dużym ładunku śrutowym |
Najważniejsza różnica dotyczy więc nie samej obecności kulek, lecz momentu ich rozproszenia. Szrapnel rozrywał się w powietrzu, natomiast kartacz opuszczał lufę jako skupiony ładunek, który szybko rozpraszał się przed działem.
[ picture_1 ]
Znaczenie historyczne tej amunicji
Kartacze były szeroko stosowane w epoce napoleońskiej i wcześniej, gdy artyleria często musiała odpierać atak piechoty znajdującej się w niewielkiej odległości. Ich działanie przypominało użycie bardzo dużej strzelby przeciwko zwartej grupie żołnierzy.
Szrapnel rozwinął się w XIX wieku jako rozwiązanie pozwalające przenieść podobny efekt rażenia na większy dystans. Szczególne znaczenie miał podczas I wojny światowej, gdy artyleria często ostrzeliwała formacje poruszające się lub walczące na otwartym terenie. W późniejszym okresie jego rolę w dużej mierze przejęły inne typy pocisków odłamkowych.
Szrapnela nie należy utożsamiać z nowoczesną amunicją kasetową. Oba rozwiązania mogą rozpraszać wiele elementów rażących, ale mają inną konstrukcję, historię rozwoju i sposób użycia. W przypadku znaleziska przypominającego dawny pocisk nie wolno samodzielnie go przenosić ani sprawdzać jego zawartości. Takie przedmioty powinny zostać zabezpieczone przez odpowiednie służby.
Przeczytaj też: Jak wygląda pocisk? Budowa i rodzaje amunicji
Co oznacza „pocisk z kulkami”?
W literaturze historycznej takie określenie najczęściej wskazuje na szrapnel, zwłaszcza gdy opis mówi o pocisku rozrywającym się nad celem. Gdy mowa o ładunku działającym na bardzo krótkim dystansie jak wielki śrut, właściwym terminem będzie kartacz. Zapamiętanie tej różnicy pozwala poprawnie odczytać zarówno opisy działań artylerii, jak i definicje krzyżówkowe.
