Za 24 godziny służby w wojsku nie przysługuje wszystkim żołnierzom automatycznie 24 godziny wolnego. W przypadku żołnierzy zawodowych znaczenie ma art. 275 ustawy o obronie Ojczyzny, rodzaj wykonywanych zadań oraz to, czy żołnierz należy do grup wyłączonych z norm czasu służby.
Najkrócej: żołnierz zawodowy objęty standardowymi normami może otrzymać czas wolny w wymiarze odpowiadającym służbie przekraczającej 40 godzin tygodniowo, ale nie oznacza to prostego przelicznika „24 godziny służby = 24 godziny wolnego”. W przypadku grup wskazanych w art. 275 ust. 4 ustawowe normy odpoczynku i rekompensaty za przekroczenie czasu służby nie mają zastosowania.
Przeczytaj też: Żołnierz zawodowy – jak wyglądają testy sprawnościowe?
Co wynika z art. 275 ustawy o obronie Ojczyzny?
Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny nie ustanawia jednej zasady, zgodnie z którą po każdej całodobowej służbie żołnierz musi otrzymać dokładnie jeden dzień wolny. Przepisy posługują się pojęciem czasu służby, a nie czasu pracy znanego z cywilnego Kodeksu pracy.
W zwykłych warunkach zadania żołnierza zawodowego powinny być ustalane tak, aby można je było wykonać w ramach 40 godzin służby tygodniowo. Czas służby może jednak przekraczać tę normę, przy czym jego przeciętny wymiar nie powinien przekraczać 48 godzin tygodniowo w czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym. Za czas przekraczający 40 godzin tygodniowo żołnierzowi zawodowemu przysługuje czas wolny od służby w takim samym wymiarze.
Nie oznacza to jednak, że każda 24-godzinna służba automatycznie tworzy roszczenie o 24 godziny wolnego. Trzeba uwzględnić cały rozkład służby w okresie rozliczeniowym oraz status żołnierza.
Normy czasu służby a 24-godzinny dyżur
Różnicę między podstawową zasadą a wyłączeniem przewidzianym w ustawie pokazuje poniższe zestawienie:
| Kategoria żołnierza | Norma czasu służby | Odpoczynek |
|---|---|---|
| Żołnierz zawodowy objęty standardowymi zasadami | 40 godzin tygodniowo, przeciętnie do 48 godzin w czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym | Co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku na dobę i 24 godziny w okresie 7 dni, a za czas ponad normę – czas wolny w takim samym wymiarze |
| Żołnierz zawodowy wyłączony z norm na podstawie art. 275 ust. 4 | Brak zastosowania standardowych limitów wynikających z art. 275 ust. 2 | Brak ustawowego automatu 24 godzin wolnego po 24 godzinach służby |
| Żołnierz niezawodowy | Zasady zależą od rodzaju pełnionej służby i odrębnych regulacji | Nie można automatycznie stosować zasad dotyczących żołnierzy zawodowych |
W przypadku żołnierza zawodowego objętego normami całodobowa służba może powodować przekroczenie tygodniowej normy. Wtedy czas wolny ustala się z uwzględnieniem rzeczywistego przekroczenia i zasad organizacji służby. Nie musi on zostać udzielony bezpośrednio po zakończeniu dyżuru ani przyjąć dokładnie formy jednej doby wolnej.
Przeczytaj też: Jak zostać żołnierzem zawodowym? 6 sprawdzonych sposobów
Art. 275 ust. 6 nakłada na dowódcę jednostki wojskowej obowiązek prowadzenia ewidencji czasu służby potwierdzającej wykonywanie zadań ponad określone normy. Ewidencja ma znaczenie przy ustalaniu, czy powstała podstawa do udzielenia czasu wolnego.
Kogo nie obejmują standardowe limity odpoczynku?
Art. 275 ust. 4 wyłącza stosowanie norm dotyczących przeciętnego czasu służby oraz minimalnego odpoczynku wobec wskazanych kategorii żołnierzy zawodowych. Chodzi w szczególności o osoby:
- pełniące obowiązki dowódców jednostek wojskowych;
- realizujące zadania szczególnie istotne dla Sił Zbrojnych;
- wykonujące nadzwyczajne zadania niezbędne do ochrony interesów państwa;
- biorące udział w zapobieganiu skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w usuwaniu tych skutków;
- pełniące służby i dyżury, odbywające ćwiczenia lub szkolenia albo pełniące służbę wojskową poza granicami państwa.
Wobec tych grup nie stosuje się ustawowych zasad przewidujących 11 godzin odpoczynku w każdej dobie i 24 godziny odpoczynku w okresie siedmiu dni. Nie oznacza to jednak, że dowódca może planować służbę w sposób całkowicie dowolny albo że żołnierz ma stale wykonywać zadania bez regeneracji.
Przeczytaj również: Jakie są rodzaje służby wojskowej?
Jak ustala się wolne po służbie 24-godzinnej?
Za organizację służby odpowiada dowódca jednostki wojskowej. Musi on pogodzić wymagania gotowości bojowej z racjonalnym planowaniem obciążenia żołnierzy. W praktyce wolne po całodobowej służbie może wynikać z rozkładu służby, decyzji przełożonego albo rozliczenia czasu przekraczającego normę.
Jeżeli żołnierz zawodowy nie należy do grup wyłączonych z art. 275 ust. 4, należy sprawdzić, czy 24-godzinna służba spowodowała przekroczenie normy 40 godzin w tygodniu. Jeżeli tak, czas wolny powinien odpowiadać liczbie godzin przekraczających tę normę. Nie jest to jednak tożsame z cywilnymi „nadgodzinami”, a sposób udzielenia wolnego musi uwzględniać rozkład służby i potrzeby jednostki.
W przypadku dowódców, służb i dyżurów oraz zadań szczególnie istotnych dla Sił Zbrojnych nie ma ustawowego prawa do automatycznego dnia wolnego za każdą dobę służby. Odpoczynek może być planowany przez przełożonych stosownie do sytuacji operacyjnej, zasad bezpieczeństwa i możliwości jednostki.
Trzeba też odróżnić żołnierzy zawodowych od żołnierzy niezawodowych, w tym odbywających dobrowolną zasadniczą służbę wojskową. Przepisy dotyczące czasu służby zawodowej nie mogą być automatycznie przenoszone na te formy służby. W ich przypadku trzeba sprawdzić przepisy dotyczące konkretnego rodzaju służby oraz regulacje urlopowe.
Wniosek: za 24-godzinną służbę nie ma jednej, uniwersalnej liczby godzin wolnego. Dla żołnierza zawodowego objętego normami podstawą jest rozliczenie czasu ponad 40 godzin tygodniowo i ewidencja prowadzona przez dowódcę. Dla grup wyłączonych na podstawie art. 275 ust. 4 nie istnieje ustawowy automat „24 godziny służby za 24 godziny wolnego”.
Artykuł ma charakter informacyjny. W konkretnej sprawie należy uwzględnić aktualne brzmienie ustawy, przepisy wykonawcze oraz rozkaz i regulacje obowiązujące w danej jednostce wojskowej.
