Nie ma jednej ceny myśliwca F-35. Sam samolot, liczony jako tzw. flyaway cost, kosztuje znacznie mniej niż cały kontrakt obejmujący szkolenie, logistykę, infrastrukturę i uzbrojenie. Dlatego kwoty podawane dla USA i państw zagranicznych nie zawsze można porównywać bez sprawdzenia, co dokładnie zawiera dana umowa.
Ile kosztuje sam samolot F-35?
Cena zależy od wersji, transzy produkcyjnej, wyposażenia oraz momentu zawarcia umowy. Najczęściej przywoływany flyaway cost oznacza koszt wytworzenia gotowego egzemplarza, bez pełnego pakietu szkoleniowego, infrastruktury i wieloletniego wsparcia.
Dla Polski punktem odniesienia może być umowa na 32 samoloty F-35A o wartości około 4,6 mld dolarów. Kwota obejmowała między innymi szkolenie, symulatory i wsparcie logistyczne do 2030 roku, ale nie zawierała uzbrojenia ani pełnego kosztu dostosowania baz. Nie oznacza to więc, że jeden samolot kosztował 143,75 mln dolarów w sensie ceny produkcyjnej. To średnia wartość całego pakietu przypadająca na jedną maszynę.
Na cenę końcową wpływają przede wszystkim:
- Konfiguracja – wersja samolotu, wyposażenie i oprogramowanie.
- FMS – zakup przez rządowy mechanizm Foreign Military Sales.
- Inflacja – zwłaszcza przy dostawach rozłożonych na wiele lat.
- Infrastruktura – bazy, hangary, systemy obsługi i zaplecze szkoleniowe.
Co składa się na cenę F-35?
Różnicę między ceną samolotu a wartością kontraktu najlepiej pokazuje podział na główne kategorie kosztów:
| Element kosztu | Opis | Wpływ na budżet |
|---|---|---|
| Flyaway cost | Produkcja gotowego samolotu, zwykle bez pełnego pakietu obsługi i uzbrojenia | Stanowi bazową cenę pojedynczej maszyny |
| Szkolenia i symulatory | Przygotowanie pilotów i personelu technicznego oraz zakup urządzeń szkoleniowych | Zwiększa wartość początkowego kontraktu |
| Infrastruktura | Przystosowanie baz, hangarów, systemów łączności i zaplecza serwisowego | Może wymagać osobnych inwestycji poza umową na samoloty |
| Wsparcie techniczne | Części zamienne, obsługa logistyczna, oprogramowanie i pomoc producenta | Obejmuje koszty rozłożone na wiele lat |
| Uzbrojenie | Rakiety, bomby i wyposażenie potrzebne do realizacji zadań bojowych | Zwykle jest wyceniane osobno lub jako część większego pakietu |
Z tego powodu dwa państwa mogą kupować ten sam wariant F-35A, ale otrzymać zupełnie różne wartości kontraktów. Jedno może zamawiać wyłącznie samoloty, a drugie także pełne szkolenie, części, oprogramowanie, wyposażenie baz i wieloletnią obsługę.
Dlaczego państwa zagraniczne płacą więcej niż USA?
Zakupy eksportowe często odbywają się w ramach programu Foreign Military Sales. W takim modelu nabywca kupuje sprzęt za pośrednictwem rządu Stanów Zjednoczonych, a nie bezpośrednio od producenta. Do ceny dochodzą koszty administracyjne i obsługowe związane z udziałem amerykańskich instytucji.
W przypadku polskich F-35A Departament Obrony USA wskazywał, że około 5 mln dolarów na samolot wynikało z kosztów pośrednictwa FMS. Kolejną część różnicy przypisywano prognozowanej inflacji dolara. Te wartości odnoszą się do konkretnego porównania i nie powinny być traktowane jako uniwersalna dopłata dla każdego państwa.
Na wyższą cenę zagranicznego kontraktu mogą składać się także:
- opłaty administracyjne i koszty obsługi sprzedaży przez rząd USA,
- zabezpieczenie dostaw przed wzrostem cen w wieloletnim harmonogramie,
- specyficzne wymagania kraju kupującego,
- części zamienne, szkolenie i pakiet logistyczny zamawiane razem z samolotami.
Polskie maszyny otrzymały między innymi spadochron hamujący i specjalną osłonę. Według przywoływanych danych koszt tego rozwiązania wynosił około 61 tys. dolarów na egzemplarz, więc miał niewielki udział w całej różnicy cenowej. Większe znaczenie miały FMS i czynniki inflacyjne.
Czy cena F-35 może wzrosnąć po podpisaniu umowy?
Tak, zwłaszcza gdy dostawy są rozłożone na wiele lat, a kontrakt nie zabezpiecza wszystkich kosztów w formie całkowicie stałej ceny. Na końcową wartość wpływają ceny surowców, części, energii, koszty pracy, kursy walut i zmiany taryf celnych.
Przykładem ryzyka kontraktowego jest Szwajcaria. Umowa na 36 F-35A została zawarta w 2022 roku za około 6 mld franków. W późniejszych rozmowach pojawiły się szacunki dodatkowych kosztów sięgających od 650 mln do 1,3 mld franków. Szwajcarska Rada Federalna zadeklarowała, że nie zwiększy zatwierdzonego budżetu, dlatego liczba zamówionych samolotów mogła zostać zmniejszona.
Ten przypadek pokazuje, dlaczego nie należy porównywać samej liczby samolotów z wartością kontraktu bez sprawdzenia warunków dostaw. Ważne są zarówno zakres pakietu, jak i zasady waloryzacji oraz podział ryzyka między kupującego, rząd USA i producenta Lockheed Martin.
F-35 to koszt wieloletniego programu
Odpowiedź na pytanie, ile kosztuje myśliwiec F-35, zależy więc od tego, czy mowa o cenie produkcyjnej, wartości zakupu czy pełnym koszcie użytkowania. Wydatki obejmują lata szkolenia, obsługi, modernizacji oprogramowania – w tym rozwoju konfiguracji Block 4 – oraz utrzymania infrastruktury. F-35 jest zatem nie tylko samolotem, lecz także wieloletnim systemem wsparcia i eksploatacji.
Najuczciwiej podawać nie jedną cenę, lecz zakres i skład całego pakietu. Dopiero wtedy można rzetelnie porównać koszty zakupu między USA, Polską, Szwajcarią i innymi użytkownikami.
