Bombowiec strategiczny nie ma jednej ceny katalogowej. W zależności od tego, czy liczymy samolot, badania i rozwój, czy także wieloletnią eksploatację, rachunek może wynosić od setek milionów do kilku miliardów dolarów. Szacunkowy koszt jednego B-2 Spirit sięgał około 2 mld USD, podczas gdy docelowa cena jednostkowa B-21 Raider wynosi około 564–600 mln USD.
Dlaczego cena bombowca nie jest stała?
Wydatki na taki program dzielą się przede wszystkim na koszt jednostkowy oraz koszty badawczo-rozwojowe, określane skrótem R&D. Pierwsza wartość opisuje przeciętną cenę wyprodukowania jednego samolotu w danej serii. Druga obejmuje projektowanie, testy, budowę prototypów, oprogramowanie i przygotowanie całej infrastruktury produkcyjnej.
Do tego dochodzą utrzymanie, szkolenie załóg, części zamienne i modernizacje prowadzone przez dziesięciolecia. Dlatego kwota przypisana do jednego egzemplarza może być znacznie niższa od całkowitego kosztu programu. Szczególnie dużo kosztują konstrukcje wykorzystujące technologię stealth, której elementami są między innymi specjalny kształt płatowca, materiały ograniczające odbicie fal radarowych oraz zaawansowane systemy pokładowe.
B-2 Spirit i B-21 Raider – skąd taka różnica?
B-2 Spirit jest często wskazywany jako najdroższy samolot wojskowy w historii. Wyprodukowano zaledwie 21 egzemplarzy, choć początkowe plany zakładały zakup znacznie większej liczby maszyn. Po zakończeniu zimnej wojny zamówienie ograniczono, a koszty opracowania rozłożono na mniejszą serię. W efekcie szacunkowy koszt jednostkowy wzrósł do około 1,5–2,2 mld USD, a w uproszczonych zestawieniach często podaje się wartość bliską 2 mld USD.
B-21 Raider, rozwijany przez Northrop Grumman, ma być produkowany w większej liczbie. Wstępne plany obejmowały co najmniej 80–100 maszyn, co pozwala rozłożyć koszty projektowania i uruchomienia produkcji na większą serię. Z tego powodu prognozowana cena jednego samolotu jest dużo niższa niż w przypadku B-2. Nie oznacza to jednak, że cały program będzie tani.
| Model | Koszt jednostkowy – szacunek | Skala produkcji | Główny czynnik ceny |
|---|---|---|---|
| B-2 Spirit | około 1,5–2,2 mld USD | 21 wyprodukowanych sztuk | Niska liczba zamówionych samolotów i bardzo wysokie koszty opracowania |
| B-21 Raider | około 564–600 mln USD | planowane 80–100 lub więcej sztuk | Większa seria i wykorzystanie doświadczeń z wcześniejszych programów |
| B-2 Spirit – pierwotny plan | niższy koszt zakładany przy większej serii | początkowo planowano 132 maszyny | Ograniczenie zamówienia po zakończeniu zimnej wojny |
Przykład B-2 pokazuje, że koszt jednostkowy nie jest niezależny od liczby zamówionych maszyn. Gdy produkcja zostaje ograniczona, cena każdego egzemplarza rośnie, ponieważ wydatki na projekt, testy i specjalistyczne zaplecze pozostają, ale trzeba je rozliczyć na mniejszej liczbie samolotów.
Co podnosi cenę bombowca?
Na rachunek składa się kilka grup wydatków. Największe znaczenie mają:
- Technologia stealth – wymaga specjalnego kształtu konstrukcji, dokładnego wykonania powierzchni oraz materiałów i powłok ograniczających wykrywalność radarową.
- Awionika i oprogramowanie – bombowiec musi łączyć systemy nawigacyjne, łączność, rozpoznanie, kierowanie uzbrojeniem i ochronę elektroniczną.
- Badania i rozwój – obejmują projekt, prototypy, próby w locie, testy systemów oraz usuwanie problemów wykrytych podczas badań.
- Utrzymanie i modernizacje – przez cały okres służby potrzebne są części, remonty, aktualizacje oprogramowania i dostosowanie do nowego uzbrojenia.
Wysoka cena wiąże się więc nie tylko z rozmiarem samolotu. Bombowiec strategiczny ma działać na dużym dystansie, przenosić uzbrojenie konwencjonalne lub jądrowe i zachować zdolność przetrwania w środowisku chronionym przez systemy radarowe i przeciwlotnicze. To połączenie zasięgu, skrytości i zaawansowanej elektroniki podnosi koszt bardziej niż sama budowa płatowca.
Ukryte koszty programu B-21
W przypadku B-21 sama cena produkcji nie pokazuje skali wydatków. Koszty prac badawczo-rozwojowych szacowano początkowo na około 21,4 mld USD, a późniejsze prognozy przekraczały 23 mld USD. Dostarczone dane dotyczące programu wskazują też na wielomiliardowe nakłady związane z uruchomieniem produkcji i zakupem kolejnych partii samolotów.
Kwoty mogą rosnąć, gdy program się opóźnia. Każdy dodatkowy rok oznacza dalsze wynagrodzenia dla zespołów projektowych, testy, utrzymanie infrastruktury i aktualizację rozwiązań technicznych. Ryzyko zwiększa także mała seria. Jeżeli liczba zamówionych B-21 spadnie, średni koszt przypadający na jeden egzemplarz prawdopodobnie wzrośnie.
B-21 jest częścią szerszej modernizacji amerykańskich sił strategicznych. Wydatki obejmują nie tylko bombowce, lecz także środki przenoszenia broni i pozostałe elementy triady nuklearnej. Z tego powodu cena pojedynczego samolotu nie powinna być traktowana jako pełny koszt zapewnienia danej zdolności wojskowej.
Czy tak drogi bombowiec ma uzasadnienie?
Z perspektywy państwa bombowiec strategiczny jest inwestycją w odstraszanie, a nie zwykłym zakupem samolotu. Jego wartość wynika z możliwości wykonywania misji na dużym dystansie, przenoszenia różnych rodzajów uzbrojenia i działania mimo rozbudowanej obrony powietrznej przeciwnika.
Odpowiedź na pytanie, ile kosztuje bombowiec, brzmi więc: najczęściej setki milionów dolarów za egzemplarz w produkcji seryjnej, lecz nawet kilka miliardów, gdy uwzględni się małą skalę zamówienia i koszty opracowania. B-2 pokazuje konsekwencje ograniczonej produkcji, a B-21 – próbę obniżenia ceny dzięki większej serii i rozłożeniu wydatków na dłuższy program.
