Pocisk podkalibrowy to amunicja przeciwpancerna, której właściwy element przebijający – rdzeń – ma średnicę mniejszą niż kaliber lufy. Dzięki płaszczowi albo odrzucanemu sabotowi rdzeń może zostać wystrzelony z dużą prędkością, a następnie skupić energię kinetyczną na małej powierzchni pancerza.
Co to jest pocisk podkalibrowy?
Kaliber określa średnicę przewodu lufy, a niekoniecznie średnicę elementu, który przebija cel. W pocisku podkalibrowym zasadniczą pracę wykonuje smukły, twardy rdzeń, nazywany penetratorem. Jest on węższy od lufy, dlatego sam nie mógłby prawidłowo wykorzystać energii gazów prochowych ani uszczelnić przewodu lufy.
Ten problem rozwiązuje element nośny. W zależności od konstrukcji jest nim płaszcz otaczający rdzeń albo sabot, który nadaje całemu zespołowi średnicę odpowiadającą kalibrowi. Po opuszczeniu lufy właściwy penetrator oddziałuje na pancerz znacznie mniejszą powierzchnią niż pocisk pełnokalibrowy. Przy podobnej energii oznacza to większe ciśnienie w miejscu uderzenia i łatwiejsze naruszenie materiału osłony.
Znaczenie ma także masa. Mniejszy rdzeń jest lżejszy niż pełnokalibrowy pocisk o tej samej średnicy, więc przy tym samym ładunku miotającym może osiągnąć większą prędkość wylotową. Energia kinetyczna zależy od masy i kwadratu prędkości, dlatego wzrost prędkości może częściowo kompensować mniejszą masę penetratora.
Polecamy: Pocisk wypełniony kulkami – czym jest i jak działa?
Jak działa pocisk podkalibrowy?
W lufie sabot lub płaszcz przekazuje rdzeniowi siłę gazów prochowych i zapewnia uszczelnienie. W przypadku działa gwintowanego element ten współpracuje również z przewodem lufy, przejmując ruch obrotowy potrzebny do stabilizacji całego pocisku. Rdzeń pozostaje dzięki temu prowadzony przez lufę, mimo że jego średnica jest mniejsza od kalibru.
W pocisku APCR rdzeń pozostaje otoczony płaszczem także po opuszczeniu lufy. Płaszcz nie jest więc odrzucanym sabotem w ścisłym znaczeniu tego terminu. Z kolei w amunicji APDS sabot odpada niedługo po wyjściu z lufy, a do celu leci przede wszystkim wąski penetrator. Zmniejsza to opór aerodynamiczny, choć oddzielenie musi przebiegać stabilnie, żeby nie pogorszyć toru lotu.
Zobacz także: Jak wygląda pocisk? Budowa i rodzaje amunicji
Przebijanie pancerza można uprościć do kilku następujących etapów:
- Ładunek miotający nadaje pociskowi dużą prędkość w lufie.
- Sabot albo płaszcz uszczelnia przewód lufy i przekazuje energię rdzeniowi.
- W pocisku APDS sabot oddziela się po opuszczeniu lufy, natomiast w APCR płaszcz pozostaje przy rdzeniu.
- Twardy penetrator uderza w pancerz małą powierzchnią, powodując miejscowe, bardzo wysokie obciążenie materiału.
Po trafieniu rdzeń może deformować i przebijać pancerz, a część materiału osłony oraz samego penetratora zostaje wyrzucona po stronie chronionej. Dokładny efekt zależy między innymi od prędkości, kąta uderzenia, twardości rdzenia, rodzaju pancerza i odległości strzału.
APCR i APDS – czym się różnią?
Oba typy wykorzystują podkalibrowy penetrator, ale różnią się zachowaniem elementu otaczającego rdzeń. Najważniejsze różnice przedstawia tabela:
| Cecha | APCR | APDS |
|---|---|---|
| Budowa | Twardy rdzeń otoczony lekkim płaszczem | Podkalibrowy penetrator osadzony w odrzucanym sabocie |
| Zachowanie po opuszczeniu lufy | Płaszcz pozostaje przy rdzeniu | Sabot oddziela się, a rdzeń leci dalej samodzielnie |
| Balistyka | Większy opór powietrza i szybsza utrata prędkości | Mniejszy opór po separacji i lepsze zachowanie na torze lotu |
| Typowa zaleta | Prostsza konstrukcja i wysoka prędkość początkowa | Lepsze wykorzystanie małego przekroju penetratora na dalszym dystansie |
Skrót APCR rozwija się jako Armor Piercing Composite Rigid. Pociski tego rodzaju bywają także określane jako HVAP, czyli amunicja przeciwpancerna o dużej prędkości. APDS oznacza Armor Piercing Discarding Sabot, czyli pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem.
Zobacz także: Jak działa pocisk przeciwpancerny?
Jakie są zalety i ograniczenia?
Pociski podkalibrowe zwiększają przebijalność dzięki połączeniu dużej prędkości i małego przekroju penetratora. Ich najważniejsze zalety i ograniczenia to:
- Wysoka przebijalność na krótkim i średnim dystansie, szczególnie przy korzystnym kącie trafienia.
- Duża prędkość wylotowa wynikająca z mniejszej masy właściwego penetratora.
- Szybka utrata prędkości przez APCR, ponieważ płaszcz pozostaje na rdzeniu i zwiększa opór powietrza.
- Wymagająca produkcja APDS, ponieważ sabot musi niezawodnie oddzielić się po opuszczeniu lufy.
- Wrażliwość na kąt uderzenia i właściwości pancerza, które mogą ograniczyć efekt nawet przy wysokiej prędkości.
Pocisku podkalibrowego nie należy utożsamiać z amunicją kumulacyjną. Pocisk podkalibrowy przebija pancerz przede wszystkim dzięki energii kinetycznej skupionej w twardym penetratorze. Amunicja kumulacyjna wykorzystuje natomiast działanie ukierunkowanego strumienia powstającego podczas detonacji ładunku wybuchowego.
Rozwinięciem idei APDS są pociski APFSDS, w których długi penetrator jest stabilizowany brzechwami i również opuszcza lufę wraz z odrzucanym sabotem. Wspólna pozostaje zasada wykorzystania małego, szybkiego elementu przebijającego, ale konstrukcja i sposób stabilizacji są bardziej zaawansowane.
Najprościej mówiąc, pocisk podkalibrowy jest większy tylko na czas przejścia przez lufę. Poza nią najważniejszy pozostaje wąski, twardy rdzeń, który dzięki wysokiej prędkości i małej powierzchni czołowej może skutecznie obciążyć i przebić pancerz.
