Broń kasetowa to amunicja, która w jednym zasobniku przenosi wiele mniejszych ładunków, nazywanych subamunicją. Po otwarciu zasobnika ładunki rozrzucają się nad wyznaczonym obszarem i rażą cele na dużej powierzchni. To właśnie szeroki, trudny do kontrolowania obszar działania oraz pozostające po ataku niewybuchy sprawiają, że ten rodzaj uzbrojenia budzi poważne zastrzeżenia humanitarne i prawne.
Czym jest broń kasetowa?
Broń kasetowa może mieć postać bomby lotniczej, pocisku artyleryjskiego albo innego pocisku przenoszącego wiele mniejszych ładunków. Jej podstawowym elementem jest zasobnik, nazywany kasetą. W jego wnętrzu znajduje się od kilku do nawet kilkuset sztuk subamunicji, czyli niewielkich ładunków przeznaczonych do rażenia ludzi, pojazdów lub innych celów.
W odróżnieniu od amunicji przeznaczonej do zniszczenia jednego punktu broń kasetowa służy przede wszystkim do oddziaływania na cel powierzchniowy. Po otwarciu zasobnika subamunicja rozrzucana jest na obszarze, który w niektórych konstrukcjach może wynosić nawet 30 tys. m². Dokładny sposób działania zależy od typu nośnika i zastosowanych ładunków.
Jak działa broń kasetowa?
Mechanizm można przedstawić jako sekwencję kilku etapów. Broń może zostać zrzucona z samolotu albo dostarczona za pomocą artylerii czy wyrzutni rakietowej.
- Transport do rejonu celu – zasobnik jest przenoszony przez bombę lotniczą, pocisk artyleryjski lub rakietę.
- Otwarcie zasobnika – na określonej wysokości lub po upływie zaprogramowanego czasu kaseta rozpada się albo otwiera.
- Rozrzut subamunicji – mniejsze ładunki zostają uwolnione i rozpraszają się nad wyznaczonym obszarem. W zależności od konstrukcji wykorzystuje się do tego między innymi niewielki ładunek wyrzucający lub siłę odśrodkową.
- Detonacja albo pozostanie niewybuchu – część subamunicji eksploduje po kontakcie z ziemią, powietrzem lub celem, a część może nie zadziałać i pozostać aktywna.
Broń kasetowa nie jest więc pojedynczym ładunkiem działającym w jednym miejscu. Jej działanie polega na uwolnieniu wielu mniejszych elementów, często o różnym przeznaczeniu. To zwiększa zasięg oddziaływania, ale ogranicza możliwość precyzyjnego rozróżnienia celów wojskowych i obiektów cywilnych.
Dlaczego broń kasetowa jest niebezpieczna?
Najpoważniejsze problemy wynikają z dużego obszaru rażenia oraz zawodności części subamunicji. Współczesne konstrukcje mogą mieć różne rozwiązania ograniczające ryzyko pozostawienia niewybuchów, jednak ich skuteczność zależy od typu amunicji, warunków użycia i podłoża. Nie ma jednej uniwersalnej wartości odsetka niewybuchów dla wszystkich modeli.
Najważniejsze zagrożenia dla ludności cywilnej to:
- rozrzut na dużym obszarze, który zwiększa ryzyko trafienia ludzi i obiektów cywilnych znajdujących się w pobliżu celu wojskowego;
- niewybuchy, określane po angielsku jako duds, które pozostają aktywne po zakończeniu ataku;
- zagrożenie utrzymujące się przez lata, ponieważ niewybuch może eksplodować po poruszeniu lub przypadkowym kontakcie;
- trudności z oczyszczaniem terenu, które opóźniają powrót mieszkańców, odbudowę infrastruktury i wykorzystanie pól;
- ryzyko dla dzieci, które mogą podnieść niewielki, niepozorny element, nie rozpoznając go jako amunicji.
Niewybuchy mogą pod względem skutków przypominać miny przeciwpiechotne, ale nie oznacza to, że amunicja kasetowa i mina przeciwpiechotna są tym samym rodzajem broni. Miny są projektowane przede wszystkim do pozostawienia w terenie i zadziałania po spełnieniu określonego warunku. Niewybuchy subamunicji są pozostałością po użyciu innego systemu, lecz również mogą przez długi czas zagrażać osobom, które znajdą się w ich pobliżu.
Jaki jest status prawny broni kasetowej?
Najważniejszym międzynarodowym dokumentem regulującym tę kwestię jest Konwencja o broni kasetowej, przyjęta w 2008 roku. Państwa będące jej stronami zobowiązują się do zakazu używania, produkcji i składowania takiej broni, a także do niszczenia zapasów i usuwania pozostałości po jej użyciu. Konwencja przewiduje również działania na rzecz pomocy ofiarom oraz oczyszczania skażonych obszarów.
Nie oznacza to jednak, że zakaz traktatowy obowiązuje wszystkie państwa świata. Część krajów nie podpisała konwencji lub nie stała się jej stroną. Dotyczy to między innymi USA, Rosji i Chin. Brak przystąpienia do traktatu oznacza, że dane państwo nie jest związane jego postanowieniami jako strona, ale nie wyłącza stosowania innych zasad międzynarodowego prawa humanitarnego, w tym reguł dotyczących rozróżniania celów i ochrony cywilów.
Konwencja powstała w następstwie tak zwanego Procesu z Oslo, rozpoczętego w 2007 roku. Jej przyjęcie było odpowiedzią na wieloletnie obawy związane z ofiarami cywilnymi i skutkami pozostawiania subamunicji na terenach zamieszkanych. Nie należy jej mylić z Konwencją Ottawską, która dotyczy min przeciwpiechotnych.
| Perspektywa | Główne argumenty | Najważniejsze konsekwencje |
|---|---|---|
| Militarna | Możliwość rażenia wielu celów na dużym obszarze oraz oddziaływania na skupiska pojazdów, stanowiska i linie zaopatrzenia. | Większe pokrycie terenu przy użyciu jednego zasobnika, ale mniejsza kontrola nad miejscem zadziałania poszczególnych ładunków. |
| Humanitarna | Ryzyko ofiar cywilnych podczas ataku i po jego zakończeniu, zwłaszcza z powodu niewybuchów. | Długotrwałe skażenie terenu, koszty oczyszczania oraz przeszkody w powrocie mieszkańców i odbudowie. |
Dlaczego temat wraca we współczesnych konfliktach?
Broń kasetowa pozostaje przedmiotem sporu, ponieważ jej zwolennicy wskazują na wojskową użyteczność rażenia celów powierzchniowych, a przeciwnicy na trudne do zaakceptowania skutki dla ludności cywilnej. Współczesne konflikty przypominają, że status prawny tej amunicji zależy zarówno od wiążących traktatów, jak i od państwa, które ją stosuje. Największe ryzyko nie kończy się w chwili detonacji, ponieważ niewybuchy mogą pozostawać zagrożeniem długo po ustaniu walk.
