Haubica rosyjska – rodzaje, dane techniczne, zastosowanie

Haubica rosyjska, a dokładniej radziecka M-30 wz. 1938 kalibru 122 mm, była jedną z najważniejszych holowanych haubic polowych XX wieku. Prosta, trwała i uniwersalna konstrukcja Fiodora Pietrowa stała się podstawowym narzędziem artylerii Armii Czerwonej, a od 1943 roku także Wojska Polskiego.

Dlaczego M-30 stała się symbolem artylerii polowej?

M-30 powstała w Związku Radzieckim przed wybuchem II wojny światowej i szybko trafiła do jednostek artylerii dywizyjnej. Łączyła wystarczającą mobilność z dużą siłą pocisku kalibru 122 mm. Mogła niszczyć umocnienia polowe, stanowiska ogniowe i skupiska piechoty, a przy użyciu odpowiedniej amunicji także wykonywać zadania dymne oraz zwalczać cele opancerzone.

W odróżnieniu od armaty polowej haubica była przystosowana do prowadzenia ognia przy większych kątach podniesienia lufy. Pozwalało to skuteczniej ostrzeliwać cele ukryte za przeszkodami terenowymi lub znajdujące się w zagłębieniach. M-30 nie była więc po prostu krótkolufową armatą, lecz konstrukcją przeznaczoną przede wszystkim do ognia pośredniego.

Jak powstała haubica M-30?

Prace rozpoczęto w 1937 roku w biurze konstrukcyjnym Fabryki Artylerii nr 172. Zespołem kierował Fiodor F. Pietrow, konstruktor związany także z innymi ważnymi radzieckimi systemami artyleryjskimi. Projekt miał zastąpić starsze haubice kalibru 122 mm, których parametry nie odpowiadały już wymaganiom rozwijającej się artylerii.

Prototyp poddano próbom poligonowym w latach 1938–1939. Po ich zakończeniu, 29 września 1939 roku, broń przyjęto do uzbrojenia Armii Czerwonej jako 122-mm haubicę dywizyjną wz. 1938. Założeniem konstruktorów była uniwersalność. Działo miało nadawać się do służby w artylerii dywizyjnej, być możliwe do holowania zarówno przez zaprzęg konny, jak i pojazdy mechaniczne, a przy tym zachować prostotę obsługi i napraw.

Jakie były dane techniczne M-30?

M-30 miała lufę bez hamulca wylotowego oraz ręcznie obsługiwany zamek śrubowy. Zespół oporopowrotnika tworzył hydrauliczny opornik wrzecionowy umieszczony nad lufą i hydropneumatyczny powrotnik znajdujący się pod nią. Takie rozwiązanie ograniczało ruch działa po strzale i ułatwiało szybkie oddanie kolejnych pocisków.

Haubica otrzymała dolne łoże rozporowe z dwoma rozwieranymi ogonami i lemieszami kotwiczącymi. Resorowane koła miały stalowe obręcze oraz opony wypełnione masą gąbczastą. Obsługę chroniła stalowa, dwuczęściowa tarcza o grubości około 3,5 mm, zabezpieczająca głównie przed odłamkami i pociskami broni małokalibrowej.

Do naprowadzania służył mechanizm kierunkowy po lewej stronie łoża oraz mechanizm podniesieniowy po prawej. Stosowano celownik mechaniczny z półzależną linią celowania i kątomierz, między innymi typu PG-1 M. W zależności od odmiany wyposażenia spotyka się także inne rozwiązania przyrządów celowniczych.

Jak wykorzystywano M-30 w walce?

Haubica korzystała z amunicji rozdzielnego ładowania kalibru 122 mm ze zmiennym ładunkiem miotającym. Dobór pocisku zależał od rodzaju celu. Najczęściej stosowane typy amunicji obejmowały:

• OF-462 – pocisk odłamkowo-burzący do zwalczania piechoty, stanowisk ogniowych i lekkich umocnień.
• BK-463 – pocisk kumulacyjny przeznaczony do rażenia celów opancerzonych.
• D-462 – pocisk dymny do zasłaniania ruchu wojsk i ograniczania obserwacji przeciwnika.
• O-460A – pocisk odłamkowy używany przeciwko sile żywej i odkrytym celom.

W praktyce M-30 wykonywała kilka podstawowych zadań bojowych:

• niszczenie odkrytej i ukrytej siły żywej,
• obezwładnianie artylerii oraz środków ogniowych piechoty,
• rozbijanie lekkich umocnień polowych,
• zadymianie terenu i osłanianie działań własnych oddziałów.

Działo mogło być holowane przez sześciokonny zaprzęg z przodkiem. W warunkach wojennych wykorzystywano też ciężkie ciągniki artyleryjskie, a po wojnie między innymi samochody ciężarowe Star 660 i Star 266. Trakcja mechaniczna zwiększała tempo przemieszczania, lecz zaprzęg konny pozostawał użyteczny tam, gdzie brakowało paliwa lub dróg przejezdnych dla ciężkich pojazdów.

Jaką rolę M-30 odegrała w Wojsku Polskim?

Haubice kalibru 122 mm trafiły do jednostek Wojska Polskiego walczących na froncie wschodnim od 1943 roku. Dwanaście egzemplarzy przydzielono wiosną tego roku 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i wykorzystano podczas bitwy pod Lenino. Później M-30 znalazły się między innymi w 2. i 3. Brygadzie Artylerii Haubic, uczestnicząc w walkach o Kołobrzeg, nad Odrą i Nysą Łużycką oraz podczas szturmu Berlina.

W pułkach artylerii lekkiej dywizji piechoty haubice wz. 1938 współdziałały z armatami ZIS-3 kalibru 76 mm. Typowy pułk miał 24 armaty i 12 haubic 122 mm. To rozróżnienie jest istotne, ponieważ M-30 nie należała do tej samej klasy konstrukcyjnej co armaty polowe. Jej zadaniem było dostarczenie cięższego pocisku i prowadzenie ognia pod większym kątem.

W maju 1945 roku Wojsko Polskie posiadało około 300 haubic M-30. W latach 1950–1960 ich produkcję licencyjną prowadzono w Hucie Stalowa Wola. W połowie lat 80. część dział zmodernizowano, między innymi pod kątem mobilności i zwalczania celów ruchomych. Pod koniec lat 90. w polskich zasobach nadal znajdowało się około 300 holowanych haubic kalibru 122 mm, lecz ostatecznie wycofano je ze służby w pierwszej dekadzie XXI wieku.

Uzupełnieniem cięższej artylerii była radziecka haubica D-1 kalibru 152 mm, używana także w polskich jednostkach. Nie była ona jednak następcą M-30 w sensie bezpośredniej zamiany tego samego systemu, lecz cięższą konstrukcją przeznaczoną do innych zadań i organizacji artylerii.

Znaczenie konstrukcji M-30

M-30 zawdzięczała długą służbę połączeniu prostoty, odporności i uniwersalności. Nie oferowała parametrów współczesnych haubic samobieżnych, ale w realiach artylerii holowanej była bronią dobrze dopasowaną do potrzeb dywizji piechoty. Jej obecność w Armii Czerwonej i Wojsku Polskim od II wojny światowej aż po schyłek XX wieku pokazuje, jak trwałe znaczenie mogła mieć udana konstrukcja artyleryjska.