Tak. Przysięga wojskowa jest obowiązkiem żołnierza, a nie dobrowolnym aktem. Odmowa jej złożenia bez wcześniejszego formalnego uregulowania sprzeciwu sumienia może wywołać konsekwencje prawne. Trzeba jednak odróżnić odmowę samej przysięgi od niestawiennictwa na ćwiczeniach oraz od procedury służby zastępczej.
Co mówi prawo o przysiędze wojskowej?
Podstawą prawną jest art. 12 ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Przepis określa rotę przysięgi składanej przez żołnierza. Złożenie przysięgi stanowi element pełnienia służby, dlatego osoba powołana do czynnej służby wojskowej nie może traktować uroczystości jako wydarzenia całkowicie dobrowolnego.
Ustawa przewiduje jednak ograniczone odstępstwo dotyczące treści religijnej. Żołnierz może pominąć ostatnie zdanie roty: „Tak mi dopomóż Bóg”. Nie oznacza to prawa do swobodnego odrzucenia całej przysięgi. Pominięcie tego zwrotu jest czymś innym niż odmowa wypowiedzenia pozostałej części roty.
Dotyczy to także osób kierowanych na ćwiczenia pasywnej rezerwy. Ćwiczenia mogą trwać krótko, nawet dwa dni, a ich program może kończyć się złożeniem przysięgi. Karta powołania wydana przez Wojskowe Centrum Rekrutacji nie jest zaproszeniem, z którego można zrezygnować bez formalnej reakcji.
Odmowa przysięgi, niestawiennictwo i służba zastępcza
Te trzy sytuacje mają różny status prawny. Nie należy utożsamiać odmowy wypowiedzenia roty z nieprzyjściem na ćwiczenia ani zakładać, że samo powołanie się na pacyfizm automatycznie zastępuje wymagane postępowanie administracyjne.
| Działanie | Status prawny | Potencjalne konsekwencje |
|---|---|---|
| Niestawiennictwo na ćwiczeniach | Naruszenie obowiązku wynikającego z karty powołania, chyba że istnieje usprawiedliwiona przyczyna | Możliwa grzywna albo areszt, a w poważniejszych przypadkach odpowiedzialność karna |
| Odmowa złożenia całej przysięgi | Odmowa wykonania obowiązku związanego z pełnieniem czynnej służby | Ryzyko odpowiedzialności prawnej, której ocena zależy od rodzaju służby i okoliczności sprawy |
| Pominięcie słów „Tak mi dopomóż Bóg” | Dozwolone odstępstwo przewidziane w ustawie | Brak sankcji z samego powodu pominięcia tego zdania |
| Wniosek o służbę zastępczą | Formalna procedura dla osób, których przekonania religijne lub zasady moralne sprzeciwiają się służbie wojskowej | Rozstrzygnięcie organu. Samo złożenie wniosku nie oznacza automatycznego zwolnienia z każdego wezwania |
Przy ocenie konsekwencji znaczenie ma rodzaj powołania. Inaczej wygląda sytuacja osoby wezwanej na ćwiczenia pasywnej rezerwy, a inaczej osoby powołanej do obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej. W przypadku niestawiennictwa zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy o obronie Ojczyzny oraz Kodeksu karnego, w tym art. 144 i art. 341 § 1, których zastosowanie zależy od konkretnych ustaleń faktycznych i rodzaju służby.
Czy pacyfizm pozwala odmówić przysięgi?
Przekonania pacyfistyczne, religijne lub moralne nie zwalniają automatycznie z obowiązków obronnych. Osoba, która nie może pogodzić służby wojskowej ze swoim sumieniem, powinna przed terminem stawiennictwa złożyć pisemny, uzasadniony wniosek. Pozostawienie sprawy do dnia uroczystości może doprowadzić do oceny zachowania jako odmowy wykonania obowiązku.
Służba zastępcza nie jest prostym zamiennikiem każdych ćwiczeń rezerwy. Przepisy wiążą tę procedurę przede wszystkim z obowiązkową zasadniczą służbą wojskową. Jeżeli dokument dotyczy ćwiczeń pasywnej rezerwy, trzeba osobno ustalić, czy istnieje podstawa do zmiany terminu, wyłączenia z powołania albo innego rozstrzygnięcia.
Wcześniejsze formalne przeznaczenie do służby zastępczej może mieć znaczenie dla powołania na ćwiczenia, ale samo późniejsze oświadczenie „jestem pacyfistą” nie zastępuje decyzji właściwego organu. Dlatego najpierw trzeba dokładnie sprawdzić treść otrzymanej karty lub wezwania.
Jak zgłosić sprzeciw sumienia?
Jeżeli powodem odmowy są przekonania religijne albo zasady moralne, działanie powinno być udokumentowane przed terminem wskazanym w wezwaniu. W sprawach, w których zastosowanie ma procedura służby zastępczej, wniosek składa się do właściwej komisji wojewódzkiej za pośrednictwem szefa WCR.
Postępowanie powinno obejmować następujące czynności:
- Sprawdź rodzaj powołania – ustal, czy dokument dotyczy ćwiczeń pasywnej rezerwy, obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej, badań albo innej czynności.
- Przygotuj pisemny wniosek – wskaż swoje przekonania religijne lub zasady moralne i wyjaśnij, dlaczego pozostają w sprzeczności z pełnieniem służby wojskowej.
- Dołącz dostępne dowody – mogą to być dokumenty, oświadczenia lub inne informacje pokazujące, że sprzeciw jest rzeczywisty i trwały.
- Złóż pismo przed terminem stawiennictwa – zachowaj potwierdzenie nadania, złożenia w kancelarii albo urzędowe poświadczenie przedłożenia.
- Sprawdź rozstrzygnięcie i pouczenie – jeżeli organ odmówi, termin oraz sposób odwołania powinny wynikać z otrzymanego rozstrzygnięcia.
Nie wystarczy samo krótkie stwierdzenie, że jest się pacyfistą. W piśmie warto opisać, od kiedy dane przekonania są wyznawane, z czego wynikają i jak wpływają na stosunek do broni oraz służby. Sprzeciw sumienia trzeba też odróżnić od przeszkody zdrowotnej lub rodzinnej. Chorobę dokumentuje się medycznie, a kolizję terminów – odpowiednimi zaświadczeniami.
Co grozi za zignorowanie wezwania?
Niestawiennictwo bez usprawiedliwionej przyczyny może prowadzić do grzywny albo aresztu. W przypadkach wskazujących na uporczywe lub celowe uchylanie się od obowiązku obrony może pojawić się także odpowiedzialność karna. Sankcje mogą być surowsze w warunkach mobilizacji lub wojny.
Nie należy zakładać, że brak meldunku, pobyt za granicą albo nieodebranie korespondencji unieważniają kartę powołania. Mogą natomiast spowodować utratę terminu na złożenie wniosku lub odwołania. Po otrzymaniu dokumentu trzeba ustalić jego podstawę prawną, termin i organ właściwy do rozpoznania sprawy.
Najbezpieczniejsze rozwiązanie polega na pisemnej reakcji przed terminem stawiennictwa. Sama odmowa w dniu składania przysięgi albo całkowite zignorowanie wezwania nie zastępują formalnego zgłoszenia sprzeciwu sumienia i mogą zostać ocenione znacznie surowiej.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnej sprawie należy sprawdzić aktualne brzmienie przepisów oraz pouczenie zawarte w otrzymanym wezwaniu lub rozstrzygnięciu.
