Granatnik przeciwpancerny to broń wsparcia piechoty przeznaczona przede wszystkim do zwalczania pojazdów opancerzonych, stanowisk ogniowych i umocnień. Współczesne konstrukcje występują jako lekkie systemy jednorazowe albo cięższe granatniki wielorazowe, a ich możliwości zależą głównie od rodzaju zastosowanej głowicy.
Czym jest granatnik przeciwpancerny?
Granatnik przeciwpancerny, dawniej określany także jako pancerzownica, jest indywidualną lub zespołową bronią piechoty. Jego zadaniem jest rażenie celów, których nie można skutecznie zwalczać bronią strzelecką, między innymi bojowych wozów piechoty, transporterów, lekkich pojazdów opancerzonych oraz umocnionych stanowisk.
W praktyce stanowi jeden z elementów obrony przeciwpancernej na szczeblu pododdziału. Szczególne znaczenie ma w terenie zurbanizowanym, gdzie odległości między stanowiskami są niewielkie, a pojazdy mogą być atakowane z wielu kierunków. Rozwój tej broni prowadził od prostych pancerzownic z okresu II wojny światowej do systemów wykorzystujących różne głowice, celowniki i rozwiązania mające zwiększyć szanse przetrwania wobec nowoczesnego pancerza.
Jakie są rodzaje granatników przeciwpancernych?
Najbardziej użyteczny podział obejmuje konstrukcje jednorazowe i wielorazowe. Różnią się one masą, sposobem przenoszenia, kosztem użycia oraz zakresem stosowanej amunicji.
Najważniejsze cechy obu grup można ująć następująco:
- Granatniki jednorazowe – lekkie, fabrycznie załadowane i przeznaczone do oddania jednego strzału. Przykładami są M72 i RPG-26. Zwykle może je przenosić i obsługiwać pojedynczy żołnierz.
- Granatniki wielorazowe – wyposażone w wyrzutnię, do której wprowadza się kolejne pociski. RPG-7 i Carl Gustaf mogą wykorzystywać amunicję o różnym przeznaczeniu.
- Systemy bezodrzutowe – wykorzystują odpływ gazów prochowych przez tylną część wyrzutni. Gazy te równoważą pęd pocisku, dlatego broń może mieć stosunkowo niewielki odrzut.
- Systemy rakietowe – pocisk jest napędzany silnikiem rakietowym na paliwo stałe, który pracuje po opuszczeniu wyrzutni lub w trakcie lotu.
- Systemy kombinowane – łączą ładunek miotający z późniejszym uruchomieniem silnika rakietowego. Pocisk otrzymuje początkowe przyspieszenie w wyrzutni, a następnie zwiększa prędkość już na bezpiecznym dystansie od strzelca.
Jednorazowość ogranicza możliwość ponownego użycia, ale skraca przygotowanie do strzału i zmniejsza obciążenie żołnierza. Granatnik wielorazowy jest cięższy, jednak jedna wyrzutnia może obsługiwać kilka typów amunicji. Przykładem rozwoju tej klasy jest przejście od RPG-2 do RPG-7. RPG-2 używał nadkalibrowego pocisku PG-2 z głowicą kumulacyjną, natomiast RPG-7 otrzymał znacznie szerszy wybór granatów.
Budowa i zasada działania
Typowy zestaw składa się z wyrzutni, mechanizmu spustowego, przyrządów celowniczych oraz pocisku z układem napędowym i głowicą bojową. W zależności od konstrukcji wyrzutnia może być gładkościenna, a stabilizację pocisku zapewniają rozkładane brzechwy albo rotacja.
Sekwencja działania systemu obejmuje kilka podstawowych etapów:
- Po umieszczeniu amunicji w wyrzutni mechanizm spustowy inicjuje zapłon ładunku miotającego.
- Gazy powstałe podczas spalania nadają pociskowi prędkość i wypychają go z wyrzutni.
- W konstrukcjach kombinowanych po opuszczeniu lufy, w odpowiedniej odległości od strzelca, uruchamia się silnik rakietowy.
- Po wyjściu z wyrzutni rozkładają się brzechwy stabilizujące albo pocisk uzyskuje stabilizację dzięki rotacji.
- Po trafieniu zapalnik inicjuje działanie głowicy zgodnie z jej przeznaczeniem.
Ważnym pojęciem jest pocisk nadkalibrowy. Jego głowica ma większą średnicę niż lufa wyrzutni. Pozwala to umieścić w niej większy ładunek wybuchowy i wkładkę kumulacyjną, bez konieczności stosowania równie szerokiej, ciężkiej rury. W RPG-2 wyrzutnia miała kaliber 40 mm, a głowica pocisku PG-2 około 80 mm.
W głowicy kumulacyjnej ładunek wybuchowy zgniata metalową wkładkę w strumień o bardzo dużej prędkości. Strumień ten oddziałuje na pancerz na niewielkiej powierzchni i tworzy kanał penetracji. Nie oznacza to jednak, że każdy pocisk kumulacyjny ma taką samą skuteczność. Znaczenie mają między innymi konstrukcja wkładki, odległość zadziałania, kąt trafienia oraz rodzaj zastosowanego pancerza.
Rodzaje amunicji i głowic
Dobór głowicy decyduje o tym, jaki cel może być zwalczany przez dany granatnik. Pocisk przeznaczony do przebijania pancerza nie jest automatycznie najlepszym rozwiązaniem przeciwko umocnieniom lub piechocie znajdującej się w budynku.
| Typ głowicy | Przeznaczenie | Główne cechy |
|---|---|---|
| Kumulacyjna HEAT | Zwalczanie pojazdów opancerzonych | Wykorzystuje skoncentrowane oddziaływanie strumienia kumulacyjnego na pancerz. |
| Tandemowa | Zwalczanie celów z pancerzem reaktywnym | Ma dwa człony. Przedni uruchamia lub narusza osłonę reaktywną, a główny oddziałuje na zasadniczy pancerz. |
| Termobaryczna | Umocnienia, pomieszczenia i stanowiska piechoty | Wykorzystuje rozprzestrzenioną mieszaninę paliwową i falę ciśnienia. Nie jest podstawową głowicą do przebijania pancerza czołgu. |
| Odłamkowa | Piechota i cele nieopancerzone | Rażenie następuje przede wszystkim przez odłamki powstające podczas detonacji. |
Głowica tandemowa odpowiada na problem pancerza reaktywnego, który może osłabić działanie pojedynczego ładunku kumulacyjnego. Z kolei głowica termobaryczna sprawdza się przy zwalczaniu celów w zamkniętych przestrzeniach, ponieważ fala ciśnienia może oddziaływać wewnątrz pomieszczeń. Jej zastosowanie przeciwko ciężkiemu pancerzowi byłoby jednak niewłaściwe.
Granatniki na współczesnym polu walki
Nowoczesne czołgi i bojowe wozy piechoty są chronione nie tylko przez stalowy pancerz. Stosuje się pancerz warstwowy, moduły reaktywne, osłony dodatkowe oraz aktywne systemy ochrony pojazdów, czyli ASOP. Systemy te wykrywają nadlatujące zagrożenie i próbują zniszczyć je przed kontaktem z kadłubem lub wieżą.
W rezultacie sama deklarowana przebijalność głowicy nie opisuje całej wartości bojowej granatnika. Liczą się także czas przygotowania do strzału, możliwość przenoszenia, celownik, prawdopodobieństwo trafienia, odporność celu oraz zdolność do działania w ograniczonej przestrzeni. Duży granatnik może oferować większą głowicę, ale jego masa utrudnia szybkie przemieszczanie się i skryte działanie.
Współczesny granatnik jest systemem doboru amunicji do celu, a nie wyłącznie rurą do wystrzeliwania pocisków przeciwpancernych.
Głowice tandemowe, takie jak stosowane w wybranych pociskach do RPG-7, RPG-27 czy RPG-28, mają zwiększać szanse pokonania osłon reaktywnych. Przykładem konstrukcji ukierunkowanej na cel z ASOP jest RPG-30, wyposażony w dodatkowy element pełniący funkcję wabika. Ma on sprowokować reakcję systemu ochrony przed nadejściem głównej głowicy. Takie rozwiązanie nie jest jednak gwarancją skuteczności, ponieważ ASOP może rozróżniać sygnatury zagrożeń i ignorować obiekt, który nie stanowi realnego niebezpieczeństwa.
W terenie zurbanizowanym granatniki są przydatne przeciwko pojazdom, bunkrom, okopom i stanowiskom ogniowym. Jednocześnie ściany, narożniki i małe odległości zwiększają ryzyko rykoszetu oraz oddziaływania gazów i fali wybuchowej na własny zespół. Z tego powodu znaczenie mają nie tylko parametry głowicy, lecz także ergonomia, masa oraz możliwość bezpiecznego użycia w danym otoczeniu.
Historia rozwoju dobrze pokazuje ten kompromis. RPG-2 był prostym granatnikiem wielorazowym z nadkalibrową głowicą kumulacyjną, natomiast RPG-7 połączył większą elastyczność z możliwością stosowania amunicji kumulacyjnej, tandemowej, odłamkowej i termobarycznej. Z drugiej strony lekkie konstrukcje jednorazowe, takie jak M72, RPG-26 czy opracowywane przez Mesko SA rozwiązania związane z programem Grot, odpowiadają na potrzebę wyposażenia pojedynczego żołnierza w broń gotową do szybkiego użycia.
Przyszłość granatników przeciwpancernych
Rozwój pancerzy i ASOP nie eliminuje granatników, lecz zmienia wymagania wobec nich. Coraz większe znaczenie mają systemy wielozadaniowe, lżejsze wyrzutnie, lepsze celowniki oraz amunicja dobierana do konkretnego rodzaju celu.
Granatnik przeciwpancerny pozostaje potrzebny szczególnie tam, gdzie piechota działa bez bezpośredniego wsparcia pojazdów i artylerii. W mieście oraz na krótkich dystansach jego wartość wynika z mobilności i możliwości szybkiego rażenia zarówno pojazdów, jak i umocnionych stanowisk. Przyszłe konstrukcje będą więc łączyć zdolności przeciwpancerne z amunicją przeznaczoną do walki z osłonami i celami w budynkach.
